Wat is film noir?
"Films voor het oor"
'Film noir' is zo'n term die gemeengoed is geworden in onze kultuur en waarrond toch altijd een mysterieus aura blijft hangen: te pas en te onpas komen we dat begrip tegen in deze of gene filmbespreking, maar als je iemand zou vragen wat dat nu eigenlijk is, een film noir, dan verschijnt gegarandeerd een gegeneerde blos op zijn kaken. Film noir is van een zeer groot belang als invloed op en onderdeel van John Zorn's muzikale leefwereld. Een goed begrip van wat film noir is, maakt die leefwereld zeker een stuk toegankelijker, en verhoogt in het algemeen ook het kijkplezier. 'The Naked City', één van de klassieke filmnoirfilms die het Stuc geprogrammeerd heeft, bezielde Zorn spontaan om de karakteristieke filmnoir-filmtaal om te zetten in een gelijknamig muziekstuk. Een ander werk gaf Zorn de titel 'Spillane' mee, als huldeblijk aan de detectiveschrijver Mickey Spillane, van wie een verfilming van één van zijn romans, 'Kiss Me Deadly', ook in het Stuc vertoond wordt. De band tussen film noir en deze komposities van Zorn is zo hecht, dat hij deze laatste ook wel "films voor het oor" pleegt te noemen.
Film noir is een genre dat ontstond in de jaren '40, sterk beïnvloed door misdaadromans uit die tijd. Filmnoirfilms onderscheiden zich op verschillende manieren van de misdaadfilms die eraan voorafgaan. Om te beginnen is het hoofdpersonage geëvolueerd: de held staat niet onaantastbaar boven de misdaad maar wordt zelf meegezogen in de kriminele wereld die hij als 'loner' bestrijdt en gaat er bijna of helemaal aan ten onder. Ten tweede is de verhaalstruktuur veel ingewikkelder, onder meer als weerspiegeling van de ondoorgrondelijke psychologische strijd die de hoofdfiguur levert met zichzelf en zijn omgeving. Tenslotte is de film noir herkenbaar aan een geheel eigen visuele stijl: beïnvloed door het het Duitse ekspressionisme in de schilderkunst en met behulp van nieuwe visuele technieken gaat men op zoek naar manieren om de innerlijke strijd van de held vorm te geven.
Deze filmnoirkenmerken hebben dus te maken met de hoofdfiguur. Detectiveschrijvers als Dashiel Hammett en Raymond Chandler introduceerden een heel nieuwe detective in de literatuur, en in de film: de stoïcijnse cynicus die in ruw pantser een onderliggende emotionaliteit verbergt, die alleen maar gesuggereerd wordt. De plot van het verhaal, de 'whodunnit', is niet meer het belangrijkste gegeven. Het is eerder een aanleiding voor de allesoverheersende persoonlijke zoektocht naar gerechtigheid. Het hoofdpersonage wordt in zijn zoektocht echter persoonlijk meegesleept: vaak hecht hij zich aan betrokken personen, meestal een femme fatale, of de konfrontatie met de gewraakte misdaad brengt een diep sluimerende innerlijke krisis naar boven. In sommige films is de aantrekkingskracht van de femme fatale zo sterk, dat de hele film zich daarop toespitst en de held eigenlijk de verliezer wordt. Hij wordt "a victim of his own desires". Dat de vrouw in de film noir als mannenverslindster wordt voorgesteld staat trouwens onder invloed van de tijdsgeest. De film noir kwam tot volle ontplooiing net na de tweede wereldoorlog, een periode waarin de vrouwen meer en meer onafhankelijkheid ten opzichte van de man veroverden, wat door veel mannen onbewust als een bedreiging werd ervaren.
Transgressie
De held daalt af in de keiharde onderwereld van korruptie en geweld die onder de wereld van de schone schijn verborgen ligt. Hij weerstaat nauwelijks aan de verleiding om over te lopen, en in te gaan op de verlokkingen van macht, rijkdom en bovenal lust. Vandaar ook de benaming 'noir': het gaat om een angstaanjagende, duistere en meedogenloze wereld waar misdaad regel is. Het is een nachtelijke wereld van pooiers en casino's, van gewetenloze doders en sensuele danseressen, van rijke oplichters en goedkope hoeren. Die duistere wereld slaat natuurlijk ook op de ziel van de held: de meest donkere krochten van zijn persoonlijkheid worden verkend, hij balanseert konstant op de grens van de transgressie. Als hij dan ten koste van vele doden en gedeeltelijk ook van zichzelf, als winnaar te voorschijn komt, is het slechts een pyrrhusoverwinning. Het gevaar is even geluwd, zijn eerlijkheid heeft voorlopig alle beproevingen doorstaan; maar zal hij de volgende keer, en een volgende keer komt er zeker, ook nog winnen? Vandaar het gevoel van pessimisme, van somberheid, dat na het zien van een film noir meestal blijft nazinderen.
Een tweede kenmerk van de film noir is de vaak ingewikkelde verhaalstruktuur, die bepaald wordt door de onderlinge verhoudingen van de personages. De held staat voor de verscheurende keuze tussen een gewone vrouw en een femme fatale. Deze laatste moet kiezen tussen een rijke, kriminele beschermer en de held; terwijl de gewone vrouw heen en weer geslingerd wordt tussen een 'respektabele man' en de held. Tipisch voor de film noir is dat deze verhoudingen alledrie aanwezig zijn en een 'specifiek zwarte konfiguratie' bewerkstelligen.
Klaustrofobisch
Tenslotte is ook de visuele stijl uiterst kenmerkend: "het gebruik van low-key belichting om ongewone schaduwen en clair-obscure effekten te verkrijgen, een hoog gehalte aan nachtscènes, off-angle kamerakomposities, filmshots met een diepe focus die de karakters insluiten in chaotische, klaustrofobische interieurs, een grotere of kleinere zin voor ekspressionistische vervorming, enzovoort." Dat ekspressionisme werd mogelijk door nieuwe kameratechnieken. Het is niet toevallig dat veel filmnoirfilmers van Duitse afkomst zijn of daar gewerkt hebben. De omschrijving van het Duitse ekspressionisme is evengoed op de film noir van toepassing: ze baden in "een bleke, fatalistische, klaustrofobische [sfeer], met suggesties van waanzin en wanhoop." Een wereld, zwart als de nacht, waarin John Zorn, en -- getuige de blijvende aantrekkingskracht van de film noir -- vele anderen, zich graag aan overgeven.
Sitaten en informatie uit: Michael Walker, "Film Noir. Introduction". In: 'The Movie Book of Film Noir', Cameron Books, Dumfriesshire, Scotland, 1992, pp. 8-39. Klassieke films noir als 'The Naked City' en 'Kiss me deadly' zijn respektievelijk op 20 en 21 januari te zien in Stuc. Verdere info daarover in de volgende Veto's. Voor films die verwijzen naar de film noir, zie Stucbrochure.
Inhoud