Dubbelspel voert een dubbelspel ten tonele
Er is teveel tijd
De reeks dubbelspel -- een samenwerking tussen Stuc en CC Leuven -- brengt deze week 'Quartett' naar Leuven. De nieuwste dans-teaterproduktie van Toneelgroep Stan en Rosas, is donderdag en vrijdag te zien in de stadschouwburg. In alle opzichten is er sprake van een dubbelspel: een danseres en een akteur staan samen op de scène, de regie en choreografie werden verzorgd door Anne Teresa en Jolente De Keersmaeker.
Ook de puntige tekst van Heiner Müller naar de achttiende-eeuwse brievenroman 'Les Liaisons Dangereuses' is bijzonder kontrastrijk. Via een samengaan van tekst en beweging wordt Müller's reflektie op terrorisme scherp geartikuleerd in beschouwingen over lust, tijd en heiligheid. Een estetisch horrorspel waarin de dans onuitgesproken emoties zichtbaar lijkt te maken. De Duitse teaterauteur Heiner Müller inspireerde zich voor 'Quartett' (1980) op 'Les Liaisons Dangereuses' (1782) van Choderlos de Laclos, een brievenroman over liefde en dekadentie in achttiende-eeuwse salons. Müller noemt zijn stuk "een reflektie over terrorisme, gebruik makend van materiaal dat er op het eerste zicht niets mee te maken heeft." Het salon vóór de Franse Revolutie is evengoed een bunker ná de Derde Wereldoorlog -- een man en een vrouw trachten elkaar te raken terwijl hun wereld op instorten staat, of reeds ingestort is.
Op de scène ligt een mooie parketvloer, een soort van dambord dat uitnodigt tot een spel. Een lijnentekening die in de planken gegrift is, geeft reeds op subtiele wijze de onderliggende kaleidoskoop aan. Danseres Cynthia Loemij danst in de rol van Markiezin de Merteuil op het grid. In het tipische bewegingsidioom van Anne Teresa De Keersmaeker eigent de danseres zich de ruimte toe. Een simpele beweging van een arm of een wending van het hoofd mondt uit in snelle, breedvoerige bewegingen. De dans is bijzonder grillig, hoewel eveneens strak en soepel -- de virtuositeit van het spel wordt aangekondigd. De bewegingen hebben ook een wreed kantje, ze nemen een positie in die niet mis te verstaan is.
Tegenspeler Frank Vercruyssen komt binnen, in de rol van Vicomte Valmont. "Er is teveel tijd." Müller kreëert echter niet de zoveelste estetika van het rondhangen, maar laat zijn personages de tijd doorbrengen met een rollenspel dat ontaardt in een machtspel tot de dood. Kompleet onderkoeld dient de onverbeterlijke vrouwenversierder de markiezin van antwoord. De twee personages sparen elkaar niet, elk woord komt neer als een dolkstoot. Beiden treffen elkaar echter niet, zozeer gaan ze op in hun spel. In een hang naar almacht, naar heiligheid hebben beide personages elke emotie uitgewist, hun hart reeds bijgezet in een vitrine. Ze lijken nog slechts machines. Müller schrijft dat het de eerste keer was dat hij een elektrische schrijfmachine gebruikte. "Dat had zeker konsekwenties voor de tekst."
Wellust
Müller's tekst zit op eenzelfde lijn als de dans, grillig maar loepzuiver. Scherpzinnig, scherp, vlijmscherp. De plot van de amoereuze verwikkelingen bij Laclos wijkt voor rake beschouwingen over de tijd, over het lichaam, over macht en wellust. De personages van Madame de Tourvel en het jonge maagdelijke nichtje Cécile de Volanges, die aanvankelijk tot de inzet van het spel behoorden, zijn goed voor een kontrastrijke uiteenzetting over heiligheid. De geografie van de hemel wordt er haast kontrapuntisch bij, als de markiezin en de burggraaf zich verlustigen in een naspelen van hun slachtoffers. Heiligheid schuilt evenzeer in de maagdelijkheid als in de doodsdrift. Voor Valmont valt god samen met de topografie van het vrouwelijk lichaam, zoals Vercruyssen het op een bijzonder dansante wijze uiteenzet.
Idealisering laat zich echter linken aan terrorisme, aan gewelddaden -- een gedachte die overigens sedert eeuwen centraal staat in menige reflektie over de hoofse liefde. Of dit ook restloos kan is nog maar de vraag. Het terrorisme beperkt zich duidelijk niet tot het evidente beeld van twee tijgers die elkaar beloeren. De dood van Madame de Tourvel laat de grenzen van het spel verschijnen, de konfrontatie wordt daadwerkelijk bitter. "Buitensporigheden kun je je alleen veroorloven met mensen van wie je weet, dat je spoedig met hen zult breken."
De rollen van akteur en danseres worden meermaals omgewisseld, wat moeiteloos kan omdat het machtspel zich eenvormig lijkt voort te bewegen. Personages, akteurs, beweging en taal verglijden in elkaar, man en vrouw gaan in elkaar over, het onderscheid tussen de macht over zichzelf en over de ander vervaagt. Een kleine pas de deux op het einde verbeeldt deze implosie, een spanning die uiteindelijk afstand verkiest, met een oorlogsituatie als enige uitweg. Tal van onuitgesproken gevoelens lijken intussen zichtbaar geworden in de dans. In een abstrakte verbinding van tekstteater en dans slagen de zussen De Keersmaeker er op transparante wijze in de universaliteit van Müller's 'Quartett' ten tonele te voeren.
Quartett wordt gespeeld op donderdag 11 en vrijdag 12 maart, om 20.00 u in de stadschouwburg. Reservatie is mogelijk op het Stuconthaal, Van Evenstraat 2d (016/20 81 33) of het bespreekburo van KC Leuven, Bondgenotenlaan 21 (016/22 21 13). Kaarten kosten 450/315.
Inhoud