Volgend jaar wordt kardinaal Danneels 75 jaar en verkeert hij volgens het canoniek recht in de mogelijkheid om zijn ambt neer te leggen. Kerstmis en een naderend pensioen, redenen genoeg om de kardinaal te interviewen.


Omdat wij een half uurtje te vroeg op het Aartsbisschoppelijk paleis — dat overigens minder indrukkend is dan we verwacht hadden — aankomen, besluiten wij in een naburige taverne een koffietje te gaan drinken. Het blijkt dat wij, de interviewers, toch wat zenuwachtig zijn. Wat kunnen wij van kardinaal Danneels verwachten? De man is een raadsel en zijn persoonlijkheid lijkt een amalgaam van tegenstrijdig eigenschappen.
Voor het interview begint, sommeert zijn woordvoerder ons op de tijd te letten want de kardinaal heeft een drukke dag voor de boeg. Wanneer hij de kamer binnenkomt, is het eerste wat opvalt dat hij een kleine gedrongen man is. Toch kan een zeker charisma hem niet ontzegd worden. Hij luistert het hele interview door rustig naar onze vragen en antwoordt met zijn bekende bedaarde stem.
Wanneer wij hem vragen aan welke hoofdzonde hij zich het meest schuldig maakt, antwoordt hij dat hij ze allemaal begaat. Maar het vaakst nog de achtste hoofdzonde. “Dat is de snelheid”, legt hij uit “De drang om op dit moment alles helemaal te willen doen.” Maar hoe valt dit te rijmen met de rustige indruk die hij geeft? Alsof hij onze gedachten kan lezen, zegt de kardinaal dat hij vaker aan de vergiffenis en de barmhartigheid denkt dan aan de zonde en dat dit hem rustig maakt in zijn hoofd. Zou het christendom tot zielenrust leiden?
Mummie
Veto: Er wordt vaak beweerd dat de kern van het christendom de ethiek is. Het enige wat dan echt belangrijk zou zijn, is dat we een goed mens zijn. Klopt dat?
Kardinaal Danneels: «Een goed mens zijn, is belangrijk. De ethica behoort wezenlijk tot het geloof. Maar het christendom is geen geloof van ethiek alleen, ook niet van het boek of de schrift. Het is een godsdienst rond een levende persoon die Christus is. Als dat er niet is, heb je geen christendom meer, maar een soort reliek. Dan rest er enkel een waarde-ethiek. Dat is niet slecht, maar dan heb je het hart van het christendom niet meer. De ethiek is een afgeleide van die liefdevolle relatie tot Christus. Als je enkel de ethiek overhoudt, heb je nog een soort mummie over, een reliek zonder leven in en dat is het christendom niet.»
Veto: Wat is het christendom dan wel?
Kardinaal Danneels: «Het christendom is een relationeel gebeuren. Het is de relatie van de hele mensheid met één iemand, Christus, van wie wij zeggen dat hij de zoon van God is. Dit is een liefdesrelatie. Het is niet zo dat wij hem in de eerste plaats beminnen, maar wij worden eerst door hem bemind. Onze liefde is een antwoord. Het christendom legt sterk de nadruk op de barmhartigheid.»
Veto: Is er dan geen sterk zondebesef in het christendom?
Kardinaal Danneels: «Er zijn in het christendom wel bewegingen geweest die gericht waren op het cultiveren van een schuldgevoel, bijvoorbeeld het Jansenisme, (cfr. Een leer die de nadruk legde op de slechte natuur van de mens en de predestinatieleer) maar die werden toch altijd vervangen door bewegingen die gericht waren op de barmhartigheid en de goedheid.»
sterven
Veto: Wat is de meerwaarde van het christendom in deze tijden van onbeperkte technische mogelijkheden?
Kardinaal Danneels: «Eén vraag kan nooit door de techniek opgelost worden en dat is: “Waarom moeten we sterven?” Het hart van het christendom zit daarin, in het geloof in de verrijzenis. Dit is een antwoord over de dood heen.»
Veto:Toch lijkt het christendom, of toch minstens de Kerk, vaak tekort te schieten.
Kardinaal Danneels: «Het Christendom is als een groot lichaam, af en toe kunnen er delen ziek zijn. Bijvoorbeeld in een overdreven nadruk op de zonde of het najagen van het lijden om het lijden. Ook de te grote macht van de Kerk in de Middeleeuwen was een probleem. Misschien zijn er nu ook wel ziektes, maar dat zullen we pas achteraf weten, dat kunnen we nu nog niet inschatten.»
Mei ‘68
Veto: In Europa lopen de kerken leeg. Toch gaan er stemmen op die beweren dat er een Christelijk reveil aan de gang is. Gelooft u daarin?
Kardinaal Danneels: «Er zijn zeker tekenen die wijzen in de richting van een Christelijk reveil. We zijn over het dieptepunt heen. Dat kan ook niet anders, want het christendom is heel krachtig. De pelouse is nog steeds verbrand, maar er zijn weer groene stukjes in. Dit is zeker niet de slechtste periode in de geschiedenis van de Katholieke Kerk. Of er echt een Renaissance op komst is en hoe dit eventueel zal gebeuren, is koffiedik kijken, maar de tekenen zijn er zeker.»
Veto: Wat voor tekenen?
Kardinaal Danneels: «De oude ressentimenten zijn aan het verminderen. Er wordt nu ook meer gesproken over religie, dat merk je zelfs in dit gesprek. Had u dit interview in Mei ‘68 — toen de problematiek waarmee mensen zich bezighielden helemaal anders was — gedaan, dan had u andere vragen gesteld. Maar de vragen die u stelt, zijn religieuze vragen. Er zijn ook tal van nieuwe bewegingen, vooral in Frankrijk. De tekenen zijn nog beperkt, maar wel duidelijk; er is nog hoop.»
Engagement
Veto: Zijn de studenten voldoende geëngageerd?
Kardinaal Danneels: «Ik kan natuurlijk moeilijk beoordelen of de studenten dat zijn. Maar om te beginnen is niemand ooit genoeg geëngageerd, het kan altijd beter. Het eerste engagement van de student is het studeren, het verwerven van bepaalde competenties die men enkel aan de universiteit kan leren, maar dat is niet voldoende. Jongeren moeten ook leren hoe te handelen en de juiste beslissingen te nemen. Er is verantwoordelijkheidzin nodig tegenover de maatschappij, maar ook in de economie, de wetenschap of de techniek. We moeten altijd het collectieve geluk voor ogen houden. Dit betekent dat we het geluk van de anderen hoger moeten achten dan dat van onszelf. Dit kan zich uiten in het politieke engagement zoals men dat in het oude Griekenland zag. Politici stelden zich toen gratis ter beschikking van de polis. Ik zeg niet dat politici vandaag niet betaald mogen worden, maar in het politieke engagement zou men zich toch ‘voor niets’ en helemaal ter beschikking moeten stellen van het algemeen belang.»
Veto: Wat moeten we ons bij die verantwoordelijkheid voorstellen?
Kardinaal Danneels: «Gewoon over een competentiearsenaal beschikken zonder waardeschaal kan tot het ergste leiden. Enkel een intellectuele opleiding is niet genoeg, meer nog, dat is zelfs een slechte opleiding. We hebben waarden nodig. Dat is in mijn ogen ook de functie van een Katholieke universiteit. Als men je niet de juiste waarden bijbrengt, gebruik je je competenties niet waarvoor ze dienen en dat is het leven van anderen beter maken. Nu zijn er natuurlijk duizenden mogelijke waardeschalen en daarom moeten we een hiërarchie opstellen. Het christendom biedt een waardeschaal aan die in mijn ogen de beste is. De joods-christelijke traditie leert ons twee dingen. Ten eerste dat God en de mens beiden hun rechten hebben en ten tweede dat het beter is om te geven dan om te nemen. We moeten, zoals de apostel Paulus zegt, de Andere hoger achten dan onszelf. Die Ander is zowel God als onze medemens.»
Veto: Waarom zouden wij God iets verschuldigd zijn?
Kardinaal Danneels: «Wij zijn God respect verschuldigd in zijn wezen als schepper. Hij heeft ons het leven gegeven en mag onze dankbaarheid verwachten. Men mag van God veel vragen, maar in de eerste plaats moeten wij hem loven en danken. Wij mensen willen altijd teveel. We zijn geboren met een grijpreflex. Een pasgeboren kindje houdt zijn hand ook niet open maar wel in een vuist. Godsdienst is het langzaam laten open bloeien van de klauw tot een hand. Wij zijn altijd verblind door de gave maar vergeten dat er een gever is.»
galileï
Veto: Studenten worden aangemoedigd om kritisch te zijn, maar zijn ze volgens u soms niet te kritisch?
Kardinaal Danneels: «Het is een plicht om kritisch te zijn. Kritiek is onmisbaar, het hoort bij de vooruitgang van onze cultuur. Had Gallileï niet getwijfeld aan de waarheden van zijn tijd, dan hadden we nooit ontdekt dat de aarde rond de zon draait en niet omgekeerd. Kritiek kan bevrijden. Het is als de beeldhouwer die uit een blok marmer het beeld bevrijdt. De