Eva Brems, voorzitster Amnesty International

Rayon engagement

Als er al iets is waarin ons lamlendige Westen uitblinkt, dan is het de uitbouw van een coherent mensenrechtensysteem. Dat dit systeem misschien te veel op Westerse leest is geschoeid, blijkt nog elke dag. Amnesty International toont met rapporten aan hoe en waar het beschermingsmechanisme van de mensenrechten faalt of net succes boekt. UGent professor en voorzitter van Amnesty, Eva Brems, spreekt over politiek en academia.

Tom Demeyer & Eric Laureys

Veto: Is het moeilijk om academisch werk te combineren met het voorzitterschap van een drukkingsgroep als Amnesty?
Eva Brems: «Dat valt mee, al treedt er af en toe wel schizofrenie op. Soms is het mij niet helemaal duidelijk in welke hoedanigheid ze me vragen voor een debat of een lezing. In de wetenschap moet je genuanceerd zijn, bij Amnesty moet alles dan weer zo duidelijk mogelijk zijn. Een typisch dossier is wat wij noemen transitional justice. Dat gaat over wat er moet gebeuren als een conflict is afgelopen. Amnesty zal in de eerste plaats de schuldigen willen opsporen en vervolgen. Amnesty aanvaardt geen amnestie op dat moment. Maar als wetenschapper moet je in hetzelfde dossier toch nuanceren.»

Sans-papiers

Veto: Wat vindt u van het universitaire standpunt in het sans-papiersverhaal?
Brems: «Het zijn de sans-papiers die naar de universiteit zijn gekomen; het thema heeft de universiteiten letterlijk vastgepakt. En in Gent zijn het de studenten die de kar trekken. Zo moet dat.»
Veto: Zou er een mensenrecht op migratie moeten bestaan?
Brems: «Het is zo dat het mensenrechtenarsenaal onvoldoende is om die problematiek goed aan te pakken. Wij hebben met Amnesty duidelijk vastgesteld dat het in strijd is met mensenrechten om mensen nog terug te sturen als de overheid ze lang aan het lijntje heeft gehouden en zij ondertussen perfect geïntegreerd zijn.»
«In het Europees Verdrag staan een aantal bepalingen over het uitzetten van burgers, maar over de kern van de migratieproblematiek is er op dat vlak weinig geregeld. Europa gaat dan ook eerder uit van een concurrentiedynamiek dan van een mensenrechtendynamiek.»
Veto: Hoe zwaar kan Amnesty wegen op het mondiale mensenrechtenbeleid?
civil society een draagvlak creëren waarbij het de burgers zijn die druk gaan uitoefenen op de politiek. Onder andere door naming and shaming.»

Briefschrijfacties

Veto: Het bekendst zijn jullie briefschrijfacties. Werkt dat echt?
Brems: «Zeker niet altijd, maar soms dus wel. Dat is een oude actietechniek die we nog altijd behouden, maar die in het totaalpakket wel aan belang verliest. Soms is het beter rechtstreeks naar de ambassade of de minister te gaan.»
Veto: En hoe werkt dat dan?
Brems: «De Belgische Minister van Buitenlandse Zaken is zeer ontvankelijk voor mensenrechten. Hij is zelfs blij om een rapport van ons over Congo te ontvangen. Minder makkelijk is het contact met Binnenlandse Zaken. Dat is ook logisch, want zij moeten zich altijd verdedigen in voor hen netelige dossiers.»
Veto: Zijn er veel mensenrechtenproblemen in België?
Brems: «Jazeker. Er zijn de grote problemen in verband met asiel en migratie en de detentie van psychiatrische patiënten in gewone gevangenissen.»
Veto: Hoe komt het dat mensenrechten universeel aanvaard worden?
Brems: «Aan de ene kant zijn de mensenrechten een reflectie van waarden die in de tijd van de opstellers van de verdragen algemeen op instemming konden rekenen. Aan de andere kant geven we sinds dan dat mensenrechtendiscours mee in de opvoeding van onze kinderen.»
Veto: U komt uit een literair nest: uw vader is professor literatuur. Is het niet vreemd dat u in de rechtenwereld terechtkwam?
«Ik denk dat recht en literatuurwetenschap hetzelfde ambacht beoefenen: het interpreteren van teksten. Recht is niet zo technisch als niet-juristen soms denken. Dat is heel manipuleerbaar, net zoals je als literatuurwetenschapper weet dat er niet staat wat er staat. Een tekst is pas waardevol met een bepaalde interpretatie erbij.»

Abortus

Veto: Amnesty verwacht veel van Obama.
Brems: «We zeggen tegen de nieuwe president: "Voer nu maar eens uit wat je allemaal beloofd hebt." We hebben de voorbije jaren de kritiek gekregen dat we te veel focussen op de VS. We hebben er op gefocust, omdat het kwaliteitsverlies er zo groot was. Een verandering van regime wordt dan ook aangegrepen als een opportuniteit om zowel intern als internationaal verandering teweeg te brengen. En ja, er is een fles gekraakt op het Amnestysecretariaat toen Obama in zijn eerste tien dagen al onze top vijf had gerealiseerd. Denk maar aan het afschaffen van de geheime gevangenissen van de CIA, het afschaffen van foltering. Maar ook zeer belangrijk is het afschaffen van de 'Global Gag Rule'. Die hield in dat Amerika geen hulp wou geven aan organisaties die zelfs maar spraken over abortus. Daardoor zijn er in het Zuiden massa's klinieken moeten sluiten. Klinieken die vaak de enige instelling waren voor een hele regio. Het is ondoenbaar om bij te houden hoeveel doden de Verenigde Staten op die manier op hun geweten hebben.»
«We blijven kritisch kijken naar Obama, wees gerust. Er zijn ook dingen waar hij niets over zegt, denk maar aan Gaza.»

Neutraal

Veto: Obama veroordeelt het geweld in Gaza niet in de sterkste bewoordingen. Maar dat doet Amnesty evenmin.
Brems: «Het geweld veroordelen we wel, maar we hoeden ons ervoor partij te kiezen. Neutraliteit bestaat niet, maar we streven ernaar. We streven ernaar een niet-politieke organisatie te zijn. In elk document zal je wel iets vinden over schendingen door de twee . Als je eenmaal wordt gepercipieerd als niet onpartijdig, dan is heel je credibiliteit om zeep. Dat geldt zeker voor dit ontiegelijk gevoelige dossier. Wij kunnen enkel aanklagen en aantonen. Een politieke oplossing forceren, dat is andere koek.»
Veto: Waarom moeten we ons engageren?
Brems: «Als ik naar mijn eigen leven kijk, zijn er verschillende rayons. Daar moet altijd een rayon engagement bij zijn.»
«Ik vind niet dat iedereen dat moet doen. Ik wil daar niet normatief in zijn. Maar ik ben me terdege bewust van het privilege dat wij genieten om hier op te groeien. Ik zou het niet aankunnen om dan slechts voor mezelf en mijn naaste omgeving te leven.»