Europees rechter Koen Lenaerts

"EU: verenigd in verscheidenheid"

Het is niet eenvoudig om te schipperen tussen een academische carrière, een mandaat aan het Europees Hof, familieleven met echtgenote en zes dochters incluis. Professor Koen Lenaerts is duidelijk een drukbezet man.

Ruben Bruynooghe, Els Dehaen & Eric Laureys

Veto: Begrijpt u de kritiek van mensen op het Europees Hof, als zou het te ver van de mensen afstaan?
Koen Lenaerts: «Ik begrijp de kritiek, maar het is aan het Hof om aan de hand van zijn arresten duidelijk te maken dat het weldegelijk te maken heeft met Europese mensen en niet met grote economische operatoren.»
«Ik ben steeds verbaasd wanneer ik in de beraadslagingen van het Hof zie dat het daar gaat over studiebeurzen of strafzaken waar mensen een Europees aanhoudingsbevel trachten aan te vechten. Dat zijn juridische problemen die heel dicht bij de mensen staan. Ik geloof dat wanneer de mensen inspanningen zouden doen om kennis te nemen van wat het Hof werkelijk doet, dat het hen zou interesseren. En waar je je voor interesseert ligt automatisch minder ver van je bed.»
Veto: Wordt u soms door niet-juristen aangesproken over uw werk?
Lenaerts: «Absoluut, bijvoorbeeld op familiefeestjes, maar ook in so-ciale kring. Het is ook dikwijls daar dat je de mensen moet wijzen op het verschil tussen het Europees Hof van Justitie en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.»
«Om dat verschil uit te leggen moet je eerst uitleggen waar de Europese Unie nu juist mee bezig is, zijnde het regelen van de haar toegedeelde bevoegdheden. De lidstaten hebben daarvoor afzonderlijk geen efficiënte regeling voor kunnen treffen vanwege een tekort aan juridische formele slagkracht. Dat komt dan door grensoverschrijdende effecten van een bepaalde problematiek, zoals misdaadbestrijding of leefmilieubescherming. Die zaken laten zich immers niet aan landsgrenzen binden.»
«Maar er zijn ook minder voor de hand liggende voorbeelden, zoals gelijke toegang tot universiteiten. Vanwege de open grenzen kunnen studenten kiezen in welke lidstaat ze gaan studeren. So far so good, maar de problemen beginnen wanneer een lidstaat een numerus clausus invoert voor een bepaalde studierichting. Wanneer een naburige lidstaat die tot dezelfde taalgemeenschap behoort, die numerus clausus niet ingevoerd heeft, bestaat het gevaar dat de studenten naar die lidstaat gaan om er te studeren. Er is dan een explosie van studenten in die lidstaat en het systeem kan dat niet meer slikken. Dan zie je dat het Europees Hof een uitspraak moet doen wanneer een student geweigerd wordt om in die naburige lidstaat te studeren. Dat is een moeilijk geval, want de lidstaat waar er een explosie is van de studentenaantallen is na afloop van de studies niet eens zeker of er genoeg professionals ter plaatse zullen blijven. De afgestudeerden gaan nu eenmaal vaak terug naar hun eigen land. Over de uitspraak kan ik echter nog niets zeggen omdat die zaak nog hangende is.»
Veto: Mengt het Hof zich dan niet nogal veel in de binnenlandse politiek?
Lenaerts: «Neen, want het Hof bepaalt niet zelf zijn agenda. Er is meer sprake van dialogue des juges dan van gouvernement des juges. We kunnen de legitimiteit van onze beslissingen baseren op het feit dat het nationale rechters zijn die politiek gevoelige zaken voorleggen aan het Hof. Zij geven dan meteen ook hun eigen bedenkingen bij de vragen die ze aan het Hof stellen en het Hof treedt dan in dialoog met deze bedenkingen. De nationale rechters zijn in feite de belangrijkste leve-ranciers van rechtszaken. Om een leuke woordspeling te maken noem ik ze tezamen met de Europese Commissie de beste 'hofleveranciers'.»
Veto: In hoeverre moet er eenheid zijn in de wetgeving van de verschillende landen?
Lenaerts: «Ik verwijs dan altijd graag naar het motto dat in de afge-wezen grondwet van voor het Lissabonverdrag stond, dat de Unie is "verenigd in haar verscheidenheid." Het is aan het Hof om te bepalen in hoeverre er nood is aan eenheid en in welke mate er ruimte is voor verscheidenheid.»
«Neem bijvoorbeeld het homohuwelijk dat tot dusver alleen is toegelaten in Spanje, België en Nederland. We gaan niet bepalen dat de andere lidstaten dit moeten toe-laten, maar wanneer de nationale wetgeving zo rigide is dat ze de geldig gesloten homohuwelijken weigert te erkennen als een huwelijk, is dat een beperking op het vrije verkeer van mensen.»
Veto: Vanwaar komen die anti-Europese gevoelens in lidstaten als bijvoorbeeld Ierland?
Lenaerts: «Het is zeer moeilijk om de denkbeelden bij te stellen. Veel ligt ook aan de lidstaten zelf, zij gaan bij de omzetting van de richtlijnen vaak lopen met de verdiensten van Europa, terwijl wanneer het volk niet tevreden is, met bijvoorbeeld een delokalisering van een bedrijf, ze met de vinger wijzen naar dat verre Europa dat er maar bijstaat en ernaar kijkt.»
«Vaak worden er ook dingen verwacht van de Europese Unie die niet onder haar bevoegdheden vallen. Zo willen mensen dat we misdadigers die over de landsgrenzen trekken steviger aanpakken. Maar voor internationale samenwerking inzake strafrecht en politie staan we nog heel zwak.»
«Eigenlijk komen veel van die gevoelens vooral voort uit een slechte communicatie van een parlement van om en bij de zevenhonderd leden kiezen wij er in Luxemburg maar zes en misschien acht of negen in Ierland. Dat verwatert in het systeem, of dat is toch wat men denkt. De Europese verkiezingen die er aankomen zijn nog altijd zonder duidelijk afgescheiden programma's en Spitzenkandidaten voor het uitvoerende niveau, met name de Europese Commissie.»
«Enkel op het moment van een referendum hebben de kiezers het gevoel dat ze weten waar ze over kunnen stemmen. Op dat moment krijg je een soort van negatieve coalitie. Die 55 percent neestemmers zullen onderling enorm verschillen terwijl die 45 percent positieve stemmen zich geschaard hebben rond een compromis. Je kan dat ook duidelijk zien aan de opkomst. In Frankrijk was de opkomst voor het referendum waar beslist moest worden over de grondwet dubbel zo hoog als de nauwelijks een jaar voordien gehouden Europese verkiezingen.»