Onder Professoren | Geert Buelens

"waar maakt gij u druk over?"

There's something rotten in the state of media. Lezersaantallen gaan in vrije val, redacties worden gedecimeerd en de invloed van PR neemt zienderogen toe. Volgens sommigen is het beroep van journalist met uitsterven bedreigd. Stof genoeg voor een discussie, maar de media bleven akelig stil. Tot Geert Buelens de knuppel in het hoenderhok gooide met een essay waarin net die problemen worden aangekaart. Een gesprek over businessmodellen, wereldnieuws in Limburg en vooral: de toekomst van de media.

Michiel Leen

Veto: Was er een concrete aanleiding voor "Tot de vierde macht"?

Geert Buelens: «Veel van wat ik aanhaal, komt uit oudere columns en notities. Maar toen de crisis bij De Morgen uitbarstte, heb ik Flat Earth News van journalist Nick Davies gelezen. Hij kaart een aantal ernstige problemen aan waar de mediawereld mee kampt. Toen vroeg ik me af: waarom hoor ik daar nooit iets over van Vlaamse journalisten? Vandaar de term media-omerta: "De vuile was wordt niet buitengehangen!" Er is simpelweg geen instantie die kritisch naar de media kijkt. Voor een machtig fenomeen als de media is dat problematisch.»

Veto: Er lijkt niet veel animo te zijn voor veranderingen.

Buelens: «Het zit er dik in dat er niks zal veranderen. Maar de ban is nu gebroken: ik zit hier nu bijvoorbeeld met jullie de toestand te bespreken, ik krijg ook veel uitnodigingen voor debatten en lezingen. Er is toch een klimaat ontstaan waarin discussie mogelijk wordt. Misschien blijft alles na het debat bij het oude, dat zullen we moeten zien.»

Veto: Een week na het verschijnen van uw essay barstte de zaak Ronald Janssen los en was het weer alle hens aan dek.

Buelens: «Inderdaad. Het is logisch dat Het Belang van Limburg dan met een groot offensief komt: er is maar zelden wereldnieuws in Limburg. Toch was er meteen de discussie tussen De Morgen en Het Laatste Nieuws over de manier waarop er over die feiten bericht werd. Deels ging het over 'de pot verwijt de ketel' maar er werd wel geëxpliciteerd welke redactionele beslissingen aan bepaalde artikels voorafgaan. Het debat is aangezwengeld. Het feit dat er eindelijk over gesproken wordt, is een belangrijke verandering.»

Veto: Toch grijpen media het debat ook aan om elkaar te stigmatiseren. Het Laatste Nieuws is wel erg vaak de gebeten hond. Terecht?

Buelens: «Mja, wat Het Laatste Nieuws de afgelopen zomer heeft geschreven in verband met de zelfmoord van Yasmine was er ver over. Er is een grens verlegd die niet verlegd had mogen worden. Ze hebben voor de ogen van het Vlaamse publiek een karaktermoord gepleegd. Zoiets doe je toch niet? Er is terecht heel wat kritiek op gekomen. Er circuleerde in die tijd bij Het Laatste Nieuws een mail met felicitaties, want dat stuk had veel extra lezers opgeleverd. Dan liggen de kaarten op tafel, hé. Ik vraag me af hoe de mensen na zulke stukken 's avonds in slaap raken.»

Links?

Veto: Intussen hoor je weleens beweren dat de pers in Vlaanderen te zeer gehecht geraakt is aan een links gedachtegoed. Zelf alludeert u ook op het overwegend sociaaldemocratische profiel van de journalist.

Buelens: «Ik heb er meteen bijgezegd dat ik hetzelfde profiel heb; voor relatief weinig stemmen in het debat geldt dat niet. Er zijn verhoudingsgewijs weinig rechtse opiniemakers. Er bestaan cijfers over de politieke kleur van de Vlaamse journalisten. Je ziet effectief dat ze linkser stemmen dan de burgers. Dat onevenwicht hoeft geen probleem te zijn. De verantwoordelijkheid van de journalist blijft: zorgen voor een objectieve verslaggeving. Sommigen maken gewag van een 'regimepers' maar als die in Vlaanderen al heeft bestaan, was ze paars: erg liberaal getint dus. Dat ligt ook voor de hand. Mediamensen werken in een sterk liberaal, concurrentieel mediabestel. Geen enkele krant in België is links, en De Morgen al helemaal niet. Er werken een aantal zeer linkse mensen, dat is waar. Maar als je ziet welke onderwerpen zij belangrijk vinden en op welke manier deze gebracht worden. Als je dat links noemt, weet ik niet meer wat links betekent.»

VRT

Veto: We moeten het ook over de rol van de VRT hebben. Die wordt door de staat gefinancierd en is steeds meer online actief. Oneerlijke concurrentie?

Buelens: «In zekere zin wel. Krantensites zullen in de toekomst opnieuw betalend worden. Op termijn is dat een van de weinige manieren die zullen overblijven om het businessmodel van de kranten overeind te houden. Lezen jullie nog kranten op papier? Er is een idee gegroeid dat nieuws gratis moet zijn, maar je moet ergens geld vandaan halen om je redactie te betalen. Je ziet dat ook in de muziekindustrie: op een goeie dag stort je business in door een gebrek aan inkomsten. De kranten meenden veel geld te halen uit internetadvertenties, maar dat valt tegen. Het is tekenend voor de geldnood, als je moet toestaan dat de adverteerders je hele homepage opeten. Zelfs als je ervan uitgaat dat die inkomsten wel weer zullen stijgen wanneer de conjunctuur zich herstelt, is het maar de vraag of dat voldoende zal zijn.»

«Bij de VRT is een tussenoplossing nodig, want die mag uiteraard geen geld vragen voor de toegang tot zijn website. Misschien moeten ze de hoeveelheid nieuws beperken, en duiding overlaten aan andere websites. Maar op de televisie behoort duiding bij hun opdracht. Mag Ter Zake dan niet meer online te bekijken zijn? Voor het probleem van de concurrentie met de commerciële media heb ik dus ook geen toveroplossing. Dat debat moet in de toekomst echter wel gevoerd worden.»

Veto: Ziet u de journalistiek echt uitsterven?

Buelens: «Er zal altijd behoefte zijn aan professionele nieuwsgaring. Er zijn nu eenmaal thema's waar een hobbyburger zich niet zomaar kan inwerken. Het gevaar bestaat wel dat betaalbare media verdwijnen. Als het businessmodel instort, wordt nieuws veel duurder en wordt het een eliteproduct. Vanuit democratisch standpunt is dat een probleem. Wie geen geld heeft voor degelijk nieuws, wordt blootgesteld aan echte trash, gefabriceerd en gemanipuleerd door PR-bedrijven of partijen. Hoe dat eruitziet, zie je nu al op de homepages van veel kranten. Volslagen trivialiteiten, maar ook belangrijke feiten worden vaak zonder fact check online gegooid. De journalistieke reflex ontbreekt om die berichten op hun juistheid te controleren. In de papieren kranten is de situatie minder dramatisch. Vooral in de weekendkranten is nog plaats voor diepgravende reportages en analyses. Maar toch: er moet constant 'nieuws' zijn, en daar speelt de PR handig op in.»

«Het moet ook met steeds minder mensen en dat merk je. Er zijn in de wereld tachtig landen waar geen enkel internationaal persbureau werkt. Behalve als er iets ergs gebeurt, zoals bij de aardbeving in Haïti: dan trekt de hele karavaan daarheen. Wat is de meerwaarde van het feit dat er daar zeven Vlaamse journalisten elkaar in de weg lopen? Je hoort vaak dat internationaal nieuws zo duur is. Wel, vraag je dan eens af welke meerwaarde onze journalisten kunnen brengen ten opzichte van de internationale pers, die daar toch ook zit? Richt je dan op de zaken die de grote news agencies niet brengen! Dat doen ze niet. Integendeel, ze gaan op hetzelfde kluitje zitten.»

Rotte vis

Veto: De illustraties bij uw essay logen er niet om: een vis, ingepakt in een oude krant, met de slogan "there's something rotten in the state of media."

Buelens: «Die illustraties heb ik niet gekozen. Je kunt ze ook anders lezen: "de gazet, die gebruiken de mensen als goedkoop pakpapier. Buelens, jong, waar maakt gij u eigenlijk druk over?" Ik denk dus niet dat de media helemaal rot zijn. Wel denk ik dat de fundamenten van het mediabestel zijn aangetast door commercialisering, ook omdat hun businessmodel onder druk staat.»

«Er is ook de digitalisering. Daar wordt in Vlaanderen weinig mee geëxperimenteerd, op De Werktitel na. Die website vloeit rechtstreeks voort uit de ontslagronde bij De Morgen van 2009. Vergeet niet dat die mensen daar een trauma aan overgehouden hebben. Stel je voor: de krant met de grootste morele pretentie in Vlaanderen, gooit net die mensen buiten die de belangen van de werknemers verdedigen. Zoiets is onvergeeflijk, punt. Vanuit die situatie hebben een aantal mensen een alternatief ontworpen. Zonder degelijke financiering kunnen ze niet concurreren met de gevestigde media. Als ze uit de commerciële sfeer willen blijven, zouden ze bij de staat subsidie kunnen aanvragen. Een overheid met geld voor films en kunsten, kan ook de pers subsidiëren.»

Ivan, Siegfried en Britney

Veto: Gaat de discussie over de hoofden van de mensen heen?

Buelens: «Integendeel: ik denk dat de kijker wordt onderschat. Er zijn in Vlaanderen nog nooit zoveel hoogopgeleiden geweest, maar die komen op geen enkele zender aan hun trekken. Een programma als 'Ter Zake' kun je toch geen televisie voor hoogopgeleiden noemen? Ivan De Vadder is een van de grote probleemfiguren omdat hij zich steeds baseert op wat de kijker volgens hem wil zien.»

Veto: Toch zegt ook Siegfried Bracke dat het vroeger hoegenaamd niet beter was.

Buelens: «Bracke is een van de laatste oud-strijders die de gepolitiseerde BRT nog hebben meegemaakt. Interviews met politici moesten als het ware gemonteerd worden in verhouding met hun verkiezingsresultaten. Die oorlog is al lang voorbij. Er is nu een nieuwe strijd bezig, maar die weigeren figuren als Bracke en De Vadder te voeren. Het is toch hallucinant dat Jef Lambrecht in zijn afscheidsinterviews aankaart dat er op de redactie nooit wordt gedebatteerd over de vraag waar ze mee bezig zijn? Dàt bedoelde ik met media-omertà. Ze gaan ervan uit dat ze goed bezig zijn, zolang de kijkcijfers niet dalen. Ten million flies can't be wrong: eat more shit. Of course they can be wrong! Ik denk dat het moment rijp is om een stap terug te zetten, een stap richting inhoud.»

Veto: Ook als dat kijkers of lezers kost?

Buelens: «Zou het niet kunnen dat ze er kijkers mee winnen? Volgens mij hebben er heel wat mensen afgehaakt, omdat ze dachten: gasten, er zijn wel belangrijker dingen te brengen dan Britney Spears.»