Bookers (slot) | Nooit meer slapen

Bookers is een programma op Radio Scorpio dat lijnen trekt tussen literatuur, kunst en muziek. Wekelijks geven zij een artiest carte blanche, waarvan u het kunstwerk hieronder ziet. In het tweede semester gaat Veto de literaire samenwerking aan. Deze week lazen wij “Nooit meer slapen” van Willem Frederik Hermans.

Sophie Huys

Het naïeve anticiperen op die thesis, elke masterstudent kent het gevoel wel. In sommige gevallen gaat het al mis op pagina vijf, zoals in Nooit meer slapen van W.F. Hermans. Hoewel die thesis bij de meesten onder ons toch van de grond komt, lijkt dit bij Alfred Issendorf niet het geval. Het boek is een relaas over een jongen vol faalangst en ambitie, die faalt in alles wat hij ambieert.

Alfred is een Nederlandse student geologie, die aanvankelijk fluitist wilde worden. Zijn vader was eveneens een wetenschapper, een bioloog, maar is “per ongeluk doodgevallen in een bergspleet”. Alfred meent dat hij alles in de hand heeft en dat dit hem nooit zal overkomen. Toen had hij zijn kompas nog en was zijn horloge nog niet kapot, en stond hij niet ergens alleen in de Laplandse toendra te zoeken naar zijn reisgenoot.

Hoe komt Alfred in Lapland terecht? Zijn doel is om een theorie te staven over gaten in de Laplandse bodem, die al dan niet veroorzaakt worden door meteorietinslagen. Om een stel luchtfoto’s te bemachtigen gaat hij langs bij professor Nummedal, die hem ontvangt “met een mengsel van hooghartigheid, ironie en bonhomie”. Dat is nogal eufemistisch uitgedrukt door Alfred, die een tekstje voor het kaartje aan zijn promotor bedenkt. Nummedal was blind, merkte het niet eens wanneer een kaart ondersteboven lag en had bovenal de luchtfoto’s niet. Na een ongemakkelijke rondleiding in de stad, wordt Alfred doorverwezen naar de Geologische Dienst in Trondheim, waar ze ook niet hebben wat hij zoekt. Na veel vijven en zessen vertrekt hij zonder de foto’s op expeditie. Uiteindelijk blijkt dat de foto’s zich in het bezit van een van zijn drie reisgenoten bevinden, tot grote ontsteltenis van Alfred. Na een parcours vol hindernissen keert hij moedeloos huiswaarts.

Zinledigheid troef

Een uitspraak van Sir Isaac Newton over diens houding tegenover de wetenschap dient als motto voor het boek. De quote gaat over een jongetje dat mooie kiezels op het strand verzamelt en zich daarmee onledig houdt, terwijl de eindeloze zee van waarheid zich voor hem uitstrekt. Misschien is dit wel de duidelijkste manier om de roman te begrijpen. Bedankt voor de hint, Willem Frederik.

Hermans ontpopt zich niet enkel als meester van de desoriëntatie, maar ook als stijlkoning. In tegenstelling tot wat je zou kunnen verwachten, is het boek helemaal niet kompasloos opgebouwd. Losse eindjes passen allemaal wel ergens in het groter geheel, er worden enorm veel elementen gespiegeld. De roman heeft een cyclische structuur, wat dan weer niet verbaast, omdat het de boodschap van het boek zo sterk ondersteunt. We draaien maar wat in het rond, zinledigheid is troef.

Als u Reve gewend bent, dan is de kans groot dat dit ook uw ding is, maar dat is geen verrassing. Bij Hermans komt er wel een wetenschappelijke achtergrond om de hoek piepen en leest Nooit meer slapen (1966) vlotter weg dan De avonden (1947). Net zoals bij Reve ademt de sfeer die geschapen wordt zinloosheid. Het drassige Lapse landschap reflecteert het aanmodderen van Alfreds vastzittend onderzoek. ’s Zomers gaat de zon niet onder boven de poolcirkel, wat een zware storing van het bioritme met zich meebrengt. De muggenwolken plagen hem net als zijn twijfels over alles. Hermans bewijst dat dit niet saai hoeft te zijn. Au contraire, de Homerische vergelijkingen lijken door Kafka geschreven. Van de metaforen kijk je soms dus een beetje raar op, “zoals je je zou omdraaien en weglopen, nadat een schipper erin geslaagd is zijn jongste kind dat over boord gevallen was, weer op te halen met een haak.”

Totally Lost

Als u nog aan een thesis moet beginnen en u raakt totally lost, neem dan dit boek ter hand en erken uw meerdere. Vermoedelijk in tegenstelling tot de thesis van Alfred, verdient Nooit meer slapen een plek op het meest zichtbare schap van uw boekenrek. Maar het is wel opletten geblazen, want als u begint met lezen in bed, zal het u een slapeloze nacht bezorgen. En dat zullen misschien meer nachten zijn, als uw existentiële kant opspeelt en u begint door te denken over “Het antwoord op de ultieme vraag over het Leven, het Universum, en Alles”.