De Patrice à Lumumba: een kreet voor onafhankelijkheid

Afrika Filmfestival: De Patrice à Lumumba

20 oktober 2020
Recensie
Auteur(s): Axelle Kongolo
'Tussen slavernij en vrijheid is er geen compromis', een quote die de toon zet in deze aangrijpende documentaire over voormalig eerste minister van de Democratische Republiek Congo, Patrice Lumumba.

De strijd van onafhankelijkheid, échte onafhankelijkheid, is een strijd waar Patrice Lumumba heel zijn leven aan wijdde. Mijn Congolese vader vertelde mij vaak over Lumumba, wie hij was en wat hij betekende voor hem. Hij zei tegen me: 'Lumumba was de man die de Congolezen nodig hadden.' En dat is me altijd bijgebleven. 

Op zaterdag 17 oktober kon je naar aanleiding van het Leuvens Afrika Filmfestival in het M-museum De Patrice à Lumumba bekijken. De documentaire sleept je mee in het escalerende verhaal van de onafhankelijkheidsstrijd in de Democratische Republiek Congo (DRC), met Lumumba aan het front. Het is een Congolees verhaal van oneindige conflicten en onverbiddelijke confrontatie, van steevaste hoop en brutaal lef van één man.

Hoe het begon

We volgen het leven van Patrice Lumumba die opgroeide in een samenleving gekoloniseerd door de Belgen. Zijn ervaringen in deze samenleving leidden tot zijn koloniale realisatie en gaven hem stof tot denken. In 1944 verhuisde hij van Kasaï, waar hij is opgegroeid, naar (toen) Stanleystad. Daar begon hij te werken bij een postbedrijf, waar hij artikels schreef die een steeds politiekere nuance kregen. Dit creëerde veel opportuniteiten, waaronder een politiek bezoek aan België.

Bij zijn terugkomst uit België werd hij gearresteerd wegens frauduleuze feiten en moest hij een jaar naar de gevangenis. Dit is de periode waarin Lumumba begon na te denken over onafhankelijkheid en zich ook aansloot bij dit idee. Wanneer hij uit de gevangenis kwam, verhuisde hij naar (toen) Leopoldstad en besloot om in de politiek te stappen. Dit is wanneer het verhaal van Lumumba echt begint. 

Vanaf het begin merkt de kijker dat Lumumba een man was met een mening en een visie

Vanaf het begin merkt de kijker dat Lumumba een man was met een mening en een visie. Een visie die zijn land zou bevrijden uit de klauwen van kolonisatie en slavernij. In zijn eigen woorden: 'Tussen slavernij en vrijheid is er geen compromis.' We krijgen het verhaal te horen in Lumumba’s perspectief, te ontwaren in verschillende interviews en archiefbeelden inbegrepen in de documentaire. Deze zwart-witte archiefbeelden waren een fijne touch. Het was alsof je werd teruggezogen in die tijd en het van op de eerste rij beleefde.

De statements die Lumumba maakte waren voor deze periode heel gedurfd, maar waren terzelfdertijd statements die zijn volgers in Congo terug wat 'guts' gaven. Het waren inspirerende statements die de kijker hard deed opkijken naar Lumumba. De manier hoe hij zijn visie onder woorden bracht kwam binnen als een bliksemschicht.Terwijl de buurlanden hun onafhankelijkheidsstrijd al hadden gevochten, bleef de DRC gevangen in de netten van zijn kolonisten. Het was tijd voor verandering; voor een man zoals Lumumba die opkwam voor zijn volk en voor hun vrijheid.

Lumumba werd door zijn visie vaak afgeschilderd als iemand die tegen de witten was. Zijn reactie daarop was simpel: 'Ik ben niet tegen de witten, maar tegen koloniale regimes.' Dat hij niet tegen het Westen was, is duidelijk doordat hij zich liet inspireren door Westerse ideeën van vrijheid en broederlijkheid. 

In de documentaire vertelt Lumumba over zijn jeugd, waarin hij en anderen door hun ouders opgevoed werden met katholieke waarden. Hij haalt een contradictie aan tussen de christelijke waarden van broederlijkheid en rechtvaardigheid en de acties die Europa tegenover Afrika verrichte. Westerse denkers zoals Rousseau zaten aan de kiem van zijn revolutionaire denken. Hij vroeg zich af waarom en hoe revoluties ontstaan en realiseerde dat er een diepere betekenis vasthangt aan de start van revoluties: gevoelens van onrecht. 

Nationalist met een ideaal

Die gevoelens van onrecht die Lumumba herkende in zichzelf en zijn volk was de drijfveer voor zijn doorzetting in de strijd voor onafhankelijkheid. Die doorzetting is te merken in de brief die hij schreef naar zijn vrouw in zijn laatste dagen, die ook een beduidend gewicht krijgt in deze documentaire. Het was een hoopvolle brief, waarin Lumumba aanhaalt dat hij 'nooit heeft getwijfeld aan een goed einde voor de DRC'. Dit gevoel van hoop galmt de hele documentaire door. Hoop op verbetering wanneer de DRC haar onafhankelijkheid na lange onderhandelingen eindelijk bemachtigt. Optimisme wanneer Lumumba tot eerste minister van de DRC wordt benoemd. 

Het gaat hier niet enkel over wat er toen gebeurde, het verhaal is herleidbaar naar de strijd die gaande is

Het verhaal krijgt snel een escalerende wending wanneer bij de plechtige overhandiging van onafhankelijkheid koning Boudewijn een beledigende speech maakt waar hij koning Leopold II als een genie bestempeld. Dit resulteerde in de bekendste speech van Lumumba, die we te zien krijgen in de documentaire. In zijn speech haalt hij fors uit naar de Belgen en noemt het pad dat de Congolezen aflegden naar hun onafhankelijkheid een worsteling. 

Hij bemoedigt ook de Congolezen om zich te verheugen over de toekomst van hun land. Dit lijkt het toppunt van de documentaire te zijn, het is voor de kijker nagenoeg het kippenvel moment.Dat wordt bevestigd door het onstuimige applaus dat Lumumba na zijn speech krijgt van het Congolese publiek. Het moment symboliseert de laatste druppel voor de Congolezen. Het is iets dat herkenbaar is in het huidige klimaat. Een moment waarop mensen 'genoeg' zeggen.

Het feit dat er herkenbare momenten zoals deze in de documentaire zaten, toont de relevantie van het werk. Het gaat hier niet enkel over wat er toen gebeurde, maar het verhaal is herleidbaar naar de huidige strijd die gaande is: de strijd voor een gedekoloniseerde samenleving in Europa. Hierdoor is het niet enkel het verhaal van Lumumba, maar wordt het een stuk persoonlijker. Anatole Malu, president-voorzitter aan de Populaire Afrikaanse Universiteit in Zwitserland, stelt in zijn interview in de documentaire een fikse vraag: 'Als men hem een pak slaag geeft moet hij dan amen zeggen?' Een felle opmerking die de kijker toch alles even doet herkauwen.

Het einde van de documentaire voelde aan als een blanco pagina, alsof het einde nog moet geschreven worden

Het verhaal van Lumumba eindigde, naar verluidt met de toestemming van België en de VS, met zijn executie. Geschiedkundige Rosalie Muswamba haalt in haar interview aan dat de dood van Lumumba veel Congolezen raakte. Hij gaf mensen de hoop dat Afrika zichzelf weer kon opbouwen. Als reactie op zijn dood vraagt ze zich dan ook af: waren we dan beter hypocriet? Het was een vraag die me toch bijbleef, omdat het opnieuw terug te voeren valt naar de huidige situatie. De vraag komt uiteindelijk neer op 'zwijgen we op momenten van onrechtvaardigheid?'.

In het kader van onafhankelijkheid en politiek van de DRC is Lumumba een belangrijk topic. Of je voor of tegen zijn visies bent, het is onbetwistbaar dat hij revolutionair was voor zijn tijd. Hij was een hoopvolle man die een abondante toekomst zag in de DRC. Zijn brief sluit hij dan ook af met 'huil niet mijn kameraad, want ik weet dat mijn gekweld land zijn vrijheid en onafhankelijkheid zal beschermen', een notie die ons tot op het laatste moment in de documentaire met een sprankje hoop achterlaat.

De Patrice à Lumumba is een ruw verhaal, verteld vanuit een pro-Lumumba, Congolees perspectief. Het is een verhaal dat zonder blad voor de mond wordt verteld. Het is een verhaal van conflict, maar ook een verhaal van hoop. Een verhaal waar één man zoveel geloof had in een goede toekomst voor zijn land. Het is een verhaal dat nog steeds relevant is vandaag. Zeker als we gesprekken voeren over de dekolonisatie van onze samenleving, komt de visie van Lumumba vaak aan bod. Het einde van de documentaire voelde aan als een blanco pagina, alsof het einde nog moest geschreven worden.