Lezersbrief: 'Afschaffing lokale opkomstplicht is democratie voor de hogere klasse'

Waarom de stemplicht sociale emancipatie ondersteunt

24 juli 2020
Opinie
Auteur(s): Alexander Aerts
De Vlaamse regering sloopt de lokale opkomstplicht. Hiermee maakt het komaf met één van de voorwaarden voor gelijke deelname aan democratische stemmingen en verdiept het de ongelijkheid in België.

Nog voor N-VA, Open VLD en CD&V in september een regeerakkoord opmaakten, vonden de toekomstige coalitiepartners een consensus over enkele conservatieve maatregelen voor het lokale niveau: een gemeenschapsdienst voor langdurige werklozen, de keuze van burgemeesters om een tricolore dan wel een geel-zwarte sjerp te dragen en het afschaffen van de opkomstplicht bij de gemeentelijke en provinciale verkiezingen. Afgelopen vrijdag hield de  Vlaamse regering een persconferentie om de hervorming van de lokale kiesregels officieel aan te kondigen.

Bevoegd minister Bart Somers (Open VLD) sprak over 'de meest verregaande verandering in decennia in de werking van onze lokale democratie'. Samen met de afschaffing van de opkomstplicht werd er ook komaf gemaakt met de lijststem en volmachten op basis van eer. Daarnaast verandert de manier waarop de burgemeester wordt aangeduid. We gaan naar een zogenaamd 'presidentieel systeem' waar de kandidaat met de meeste voorkeurstemmen in de grootste fractie van de coalitie automatisch burgemeester wordt.

De partijen hebben aan de ene zijde een particratisch electorale reden als motivatie en aan de andere zijde een democratisch verpakt argument om de hervorming te legitimeren.

Deze zet is een klassiek voorbeeld van hoe je door aanpassingen in de kieswetgeving toekomstige schade in de stembus kunt verminderen

De Vlaamse verkiezingen van mei 2019 waren voor de huidige coalitiepartners een domper. De partijen verloren elk een aanzienlijk deel van hun stemmen en Vlaams Belang kwam als verkiezingsoverwinnaar uit de bus. 

De zet van de Vlaamse regering is een klassiek voorbeeld van hoe je door aanpassingen in de kieswetgeving toekomstige schade in de stembus kunt verminderen. De electorale belangen van N-VA, Open VLD en CD&V blijven desondanks hun 'democratisch discours' om keuzevrijheid aan de burger te geven, de voornaamste particratische reden om de kieswetgeving te veranderen.

Onderzoek toont namelijk aan dat bij het afschaffen van de opkomstplicht op lokaal niveau voornamelijk potentiële stemmers van de SP.A en Vlaams Belang weg van het stemhokje zouden blijven. Het is zo dat politieke participatie sterk afhankelijk is van sociale klassen (sociaal-demografische factoren). Een hoger inkomen en een opleiding leiden tot meer politieke participatie en omgekeerd betekent het dat mensen met een lager inkomen en een kortere of geen opleiding minder zouden gaan stemmen. Ook zouden vrouwen sneller afhaken dan mannen.

De democratisch verpakte argumenten van de Open VLD, N-VA en CD&V die de afschaffing legitimeren hebben een verwrongen beeld van vrijheid en democratische participatie. Volgens Bart Somers gaat het erom dat politici de burgers overtuigen en niet verplichten om te gaan stemmen. 

De hedendaagse politieke partijen vormen zich om tot electorale machines

De burger moet met andere woorden de keuzevrijheid hebben om zonder enige verplichting mee te kunnen participeren aan de democratie. Vergelijkbaar met de vrije markt wordt de burger herleid tot een consument die overtuigd moet worden van het politiek product van partijen. Net zoals bij een gedereguleerde vrije markt zullen de sociale ongelijkheden zich nu ook in een plichteloze 'electorale markt' gaan voelen en uitbreiden.

In de ruïnes van de massademocratie wordt met afschaffing van de lokale opkomstplicht één van de bouwsels gesloopt die in België decennialang een monumentale omvang had. De hedendaagse politieke partijen vormen zich om tot electorale machines die democratische participatie herleiden tot consumentistische PR-technieken. 

Eenieder die zich vandaag democraat noemt, beseft het belang van opkomstplicht en dat kieswetgeving de voorwaarden moet scheppen voor een gelijke deelname aan democratische stemmingen. De afschaffing fnuikt deze gelijke deelname en versterkt de heersende sociale ongelijkheden in België.