De vluchtelingencrisis: historisch bekeken met Idesbald Goddeeris

"Het is een grote crisis, maar zeker geen uitzonderlijke"

16 May 2016
Longread
De vluchtelingencrisis domineert deze dagen het nieuws. Het verleden wordt daarbij gretig aangehaald om argumenten kracht bij te zetten. Historicus Idesbald Goddeeris plaatst wat zaken in perspectief.

De clichézin tegenwoordig is dat deze migratie de grootste vluchtelingencrisis is sinds de Tweede Wereldoorlog: terecht?

Idesbald Goddeeris: "Het is een grote crisis, maar zeker geen uitzonderlijke. Net na de Tweede Wereldoorlog bijvoorbeeld waren er meer mensen op de dool. Ik moet ook vaak aan de Vietnamese bootvluchtelingen (vluchtelingen die na de Vietnamoorlog eind jaren 70 naar onder andere Indonesië probeerden te vluchten, red.) denken. Dat waren ook een miljoen vluchtelingen, waarvan er 200 000 op zee zijn gestorven. Het is niet dat we nu gerust kunnen zijn omdat het altijd nog erger kan. Maar zeggen dat het de grootste crisis is, daar zou ik voorzichtig mee zijn. We weten het natuurlijk nog niet. De crisis is nog niet helemaal afgelopen."

Zijn er grote verschillen tussen de huidige migraties en die na de Tweede Wereldoorlog of in de jaren negentig?

Goddeeris: "Niet zozeer in aantal, maar wel in onze houding. Vandaag heerst de angst in Europa. In de jaren negentig hadden we meer zelfvertrouwen: het Westen had net de Koude Oorlog gewonnen en de Europese Unie stond klaar om uit te breiden. Toen werd er niet eens over een vluchtelingencrisis gesproken. Al die vluchtelingen uit Joegoslavië, Tsjetsjenië of andere gebieden, dat ging wel opgelost geraken want de wereld ging veranderen. Nu gaat de wereld ook veranderen, die doet dat permanent. Alleen zien we dat West-Europa daar een veel minder actieve rol in zal spelen."

"De huidige vluchtelingencrisis is een grote crisis, maar zeker geen uitzonderlijke"

"Ook na de Tweede Wereldoorlog was er minder angst: de oorlog was afgelopen en de democratie had overwonnen. We gingen het probleem van de vluchtelingen dus ook wel kunnen aanpakken. De huidige onzekerheid over de toekomst leidt echter tot argwaan ten opzichte van nieuwe vluchtelingen."

Sommige mensen argumenteren dat oude migraties nog steeds binnen Europa plaatsvonden, wat een verschil vormt met nu.

Goddeeris: "Mensen zeggen dat, maar migranten worden altijd als vreemd gezien. In de jaren twintig of dertig had je hetzelfde discours ten aanzien van joden of Italianen als nu ten aanzien van moslims. Italianen waren ook compleet anders en gingen zogezegd ook aan onze vrouwen zitten. Joden zagen er ook anders uit, waren tegen onze cultuur en stonden diametraal tegenover het katholicisme. Tweede punt is dat er al vijftig jaar grote groepen moslims in België wonen. Dus doen alsof zij een totale onverzoenbare bevolkingsgroep vormen waar we niet mee kunnen samenleven, is compleet van de pot gerukt. Zeker ook als je het op Europees vlak bekijkt. Er zijn immers landen in Europa die islamitisch zijn: Albanië en Bosnië bijvoorbeeld."

"In de jaren twintig of dertig had je hetzelfde discours ten aanzien van joden of Italianen als nu ten aanzien van moslims"

We vergeten ook vaak dat in de jaren 30 joodse vluchtelingen geweigerd werden?

Goddeeris: "Inderdaad, op de conferentie van Évian in 1938 (een door de Amerikaanse president Roosevelt georganiseerde conferentie om het probleem van de joodse vluchtelingen te behandelen, red.) vonden Europese politici geen oplossing om hun spreiding te verdelen. En dus besloten ze dat het joodse vluchtelingenprobleem in Duitsland niet acuut was en ze dus geen opvang moesten voorzien. Dat was eigenlijk een groene kaart voor Hitler."

De herinnering aan voorbije migraties lijkt altijd heel snel te verdwijnen. Komt dat door een gebrek aan een herinneringscultuur rond dat thema?

Goddeeris: "Ja, ongetwijfeld. Je zou het positief kunnen bekijken: het toont dat bijvoorbeeld de immigratie vlak na WO II niet zo problematisch was en dat veel van die migranten gewone Belgen zijn geworden. Maar ik zou er wel voor pleiten om die migratiegeschiedenis op te nemen in onze nationale geschiedenis. Het is pas de laatste jaren dat we die migranten hierin een plaats geven. Dat is pijnlijk. Het toont hoe de blanke man, en sinds een paar jaar ook vrouw, migranten negeert."

Migratie en Oost- Europa

Oost-Europa en de Balkan hebben zelf ook vluchtelingencrisissen gehad, waarbij eigen inwoners op de vlucht sloegen. Leeft de herinnering daaraan nog in die regio’s?

Goddeeris: "Niet echt. Oost-Europa is trouwens geen homogeen gebied. Vanuit de Balkan zijn er honderdduizenden mensen geëmigreerd in de jaren negentig. Landen als Hongarije hebben ook veel vluchtelingen gekend, maar dat was veel vroeger, bijvoorbeeld in 1956 (toen vluchtten na de brutaal neergeslagen Hongaarse Opstand veel Hongaren naar West-Europa, red.), dus dat zit al wat verder in het geheugen."

"Hou op met de rest van de wereld te bekritiseren of te zeggen wat ze moeten doen in naam van waarden en idealen die we zelf niet waar aan het maken zijn"

"We zien wel dat Oost-Europa nu minder bereid is om een bijdrage te leveren aan de huidige vluchtelingencrisis. Die landen vergeten daarbij inderdaad dat ze zelf ook emigratie hebben gehad, maar dat doen wij ook. Er wordt hier ook niet verwezen naar onze vluchtelingengolf in de Eerste Wereldoorlog. Toen zijn een miljoen Belgen van België naar Nederland gevlucht."

"Wij brengen het verleden van Oost-Europa in herinnering, maar die landen zelf kijken vooral naar het heden. Zij hebben andere argumenten waar wij misschien te weinig oog voor hebben. Bijvoorbeeld de verschillende levensstandaard. In Hongarije of in de Balkan zijn de mensen nog altijd stukken armer dan bij ons."

Zijn die argumenten terecht?

Goddeeris: "Ze hebben een punt. Ik ga nu zeker niet Hongarije ofzo verdedigen, maar ik begrijp hen wel. Ik vind dat rijk Europa, laat het mij nu zo noemen, in de spreidingsplannen ook wel ergens een struisvogelpolitiek voert. De armere gedeeltes van Europa hebben nog geen ervaring met immigratie, alleen met emigratie. De Europese Unie creëert nieuwe problemen door quota op te leggen."

"Dat is een oplossing voor ons omdat wij dan veel minder vluchtelingen zullen hebben, maar dat is geen oplossing voor Europa. Zeker niet omdat er al zoveel euroscepticisme is in die landen. Extreemrechts doet het daar al goed. De spreidingspolitiek is dus koren op de molen van de tegenstanders van Europa. Het beleid van Brussel is erg kortzichtig en vergroot enkel de kloof tussen Oost- en West-Europa."

Hoe kijkt men dan in Oost-Europa of in de Balkan naar immigratie?

Goddeeris: "Veel mensen ginder benadrukken de problemen die voortkomen uit migratie, zoals de multiculturele maatschappij of radicaliserende jongeren. Ze stellen dat dat onze problemen zijn, niet de hunne. Veel migratie in West-Europa is bijvoorbeeld postkoloniale migratie, terwijl Oost-Europa nooit kolonies heeft gehad .Andere migratie heeft te maken met de economische boom in de jaren zestig: de gastarbeiders van vroeger."

"Maar de Oost-Europese landen waren communistisch en kenden die economische groei niet. Nu willen ze vermijden dat ze in de toekomst gelijkaardige problemen met migranten hebben als wij nu. Waarmee ik natuurlijk niet zeg dat die visie juist is, dat migratie gepaard gaat met problemen of dat onze huidige problemen door migratie worden veroorzaakt."

"Het beleid van Brussel is erg kortzichtig en vergroot enkel de kloof tussen Oost- en West-Europa"

En hoe kijkt de Russische president Poetin naar die problematiek?

Goddeeris: "Hij ziet vooral hoe Europa verzwakt op ideologisch, politiek en economisch vlak. Hoe Europa verdeeld geraakt. Ik weet niet of hij leedvermaak heeft, maar hij gaat dat natuurlijk wel strategisch gebruiken."

En hoe zou de Europese Unie volgens u dan wel met die visies uit Oost-Europa moeten omgaan? En bij uitbreiding met de vluchtelingencrisis in het algemeen?

Goddeeris: "Het is natuurlijk heel makkelijk om vanop de zijlijn een antwoord te bieden op die complexe vragen. Maar ik zou alvast zeggen: loop in de eerste plaats niet zo te koop met je waarden en idealen als je ze zelf niet kan nastreven. Hou op met de rest van de wereld te bekritiseren of te zeggen wat ze moeten doen in naam van waarden en idealen die we zelf niet waar aan het maken zijn."

Eurocentrisme

U vermeldde al Vietnam. In het buitenland zijn er ook al jaren heel grote vluchtelingenstromen. Is het feit dat wij dat niet zien een soort eurocentrische blinde vlek?

Goddeeris: "De huidige crisis ‘de grootste sinds WO II’ noemen is inderdaad ook vanuit Europees perspectief spreken. Migratie is niet alleen van alle tijden maar ook van alle oorden. Er zijn heel veel andere conflicthaarden in de wereld of in de geschiedenis waar wij weinig over weten, omdat wij daar niet mee in aanraking gekomen zijn. Nu zijn wij gealarmeerd omdat honderdduizenden vluchtelingen tot in Europa komen. Maar buiten Europa zijn er nog veel grotere groepen. "

En wekt dat frustratie op in het buitenland?

Goddeeris: " Frustratie niet echt, maar de Global South (niet- Westerse landen, red.) ziet nu wel de maskers van Europa afvallen. Ze vinden er al lang dat wij dubbele standaarden hanteren, dat ons discours over mensenrechten en vrede eigenlijk maar een halve waarheid is en dat wij vooral geïnteresseerd zijn in onze eigen economische en geopolitieke belangen. Nu kan Europa eens al zijn mooie woorden in praktijk zetten, denken ze, en nu blijkt dat we dat niet kunnen. Ik volg een beetje de Indiase media, en die zijn erg kritisch. Natuurlijk ook omdat de Indiërs één van de meest kritische postkoloniale naties zijn. "

Een vaak gehoord argument over de vluchtelingen is ook dat het economische en geen politieke vluchtelingen meer zouden zijn, bijvoorbeeld omdat er een groter percentage jonge mannen bij de vluchtelingen zitten.

Goddeeris: "Syriërs economische vluchtelingen noemen is absurd. Dat zijn gewoon mannen en vrouwen die hun leven willen opbouwen. Na die mannen komen vaak ook hun gezinnen. En er zijn heel veel families die ook die oversteek maken. De meesten van hen zullen blijven: de ervaring leert dat migranten na twee jaar niet meer naar hun thuisland terugkeren. "

"De Koerden bewapenen is het recept voor nieuwe problemen"

Wat zou Europa volgens u dan moeten doen in het Midden-Oosten? Of moeten we ons daar buiten houden?

Goddeeris: "Wat Europa nu doet, bijvoorbeeld de Koerden bewapenen, is eigenlijk het recept voor nieuwe problemen. Koerden hebben immers ook een eigen agenda. Of heeft Europa die nieuwe problemen graag, omdat zij Turkije zullen verzwakken? Dat zou weer schijnheilig zijn. Ook het probleem tussen Israël en Palestina moet opgelost raken. Minder dan twee jaar geleden had je daar nog een bloedig conlict in de Gaza. Maar dan dreigt Europa het bondgenootschap met de VS te hypothekeren. Het is allemaal heel complex natuurlijk, maar ik zou toch pleiten voor een aantal rechtlijnige visies, in plaats van de dubbele standaard. Dat zou Europa meer krediet en autoriteit geven in de wereld. En misschien is het tijd voor wat meer isolationisme? "

Want men heeft natuurlijk ook veel van die problemen gecreëerd in de koloniale periode. Wat was onze rol daar toen en hoe speelt de herinnering aan die koloniale periode nu nog?

Goddeeris: "Europa heeft een actieve rol gespeeld in de totstandkoming van veel grenzen en problemen de dag van vandaag. Ook in de regio van Syrië en Israël. Voor de Eerste Wereldoorlog behoorde het gebied tot het Ottomaanse Rijk. Dat was tijdens WO I een bondgenoot van Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Het was een zwakke schakel, en de Westerse geallieerden, en dan heb ik het over Frankrijk en Engeland, hebben op verschillende manieren het Ottomaanse Rijk proberen te bestrijden."

"Ze maakten beloftes aan de Arabieren, denk aan Lawrence of Arabia of aan Sykes-Picot (een geheim verdrag tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, waarbij Frankrijk het na- oorlogse mandaat over Syrië kreeg toegewezen. Dit ging lijnrecht in tegen eerdere beloftes over een onafhankelijke natiestaat voor de Arabieren, red.), dezer dagen net honderd jaar geleden. Tegelijk deden ze dat aan de joden, om ook hun steun te krijgen in de strijd tegen de Ottomaanse sultan."

"Dat was het begin van een hele reeks van actieve bemoeienissen: de mandaatgebieden in het interbellum, het probleem Palestina, een Arabische opstand in 1936, het White Paper van 1939 dat dan ingehaald werd door WO II en de onafhankelijkheid van Israel ter compensatie van de Holocaust. En daarna kwam de Koude Oorlog en het steunen van dictators die Westerse bondgenoot waren."

En op welke manier is Syrië tot stand gekomen?

Goddeeris: "Syrië is na de Eerste Wereldoorlog een mandaatgebied van de Volkenbond geworden dat door Frankrijk werd bestuurd. Het land was dus eigenlijk een Franse kolonie, net zoals Libanon. Andere landen zoals Irak, Palestina en Trans- Jordanië waren Brits. Na de Tweede Wereldoorlog is het dan onafhankelijk geworden. Daarna had je een woelige periode, gevolgd door een staatsgreep en een dictatuur. In Syrië kwam die van de Ba’ath-partij en de familie Assad: eerst vader, vervolgens zoon Assad. Wij hebben ons nooit verzet tegen hun regime. Maar dan kwam plots die democratische revolutie en dachten we 'oké dan moeten we toch de democratie steunen'."

Is dat ook weer iets typisch dat wij vergeten zijn en zij niet?

Goddeeris: "Zij denken zelfs veel verder terug, aan de kruisvaarten, toen Europese ridders plunderend door Zuid-Oost-Europa en het Midden-Oosten trokken om er de moslims te bestrijden. Vandaag noemen moslimfundamentalisten Europeanen nog steeds kruisvaarders. "

Extreemrechts

Er zijn ook mensen die de huidige migratiecrisis vergelijken met de val van het Romeinse Rijk. In welke mate houdt die vergelijking steek?

Goddeeris: "Het is een zeer pessimistische vergelijking, want dat wil zeggen dat 'barbaren' het huidige Rome, Brussel dus, binnenvallen. Dat zou dan moeten leiden tot de val van Europa. Ik denk niet dat dat Europa zal overkomen. Men denkt trouwens al een eeuw lang dat Europa aan het vallen is: in 1918 schreef Oswald Spengler al zijn Untergang des Abendslandes. Tegelijk is Europa nog steeds een politieke en economische macht, ook al is die macht tanend."

"Ik denk dat de crisis wel een nieuwe deuk is in het blazoen van Europa. Maar 2016 vergelijken met 476 is echt overdreven. Wel zal Europa binnen honderd of tweehonderd jaar wellicht niet meer zo sterk zijn als in de negentiende of twintigste eeuw. In die zin is die vergelijking niet helemaal fout. Ze is wel heel ongelukkig, omdat we de schuld bij de vluchtelingen steken. Moslims zouden dan de barbaren zijn en Europa zou een ideale staat vormen. Rome is echter niet gevallen door de barbaren, maar door zijn eigen chaos en decadentie. En dat proces heeft eeuwenlang geduurd."

"Soms schrik ik hoe politici van traditionele partijen of de mainstream media over migratie spreken"

Je ziet in Europa wel de opkomst van extreemrechts, en dan maakt men ook wel eens snel de vergelijking met de jaren dertig. Is dat een terechte vergelijking?

Goddeeris: "Er wordt inderdaad heel vaak naar de jaren dertig verwezen. Het spook van Hitler is een heel groot trauma voor Europa en een argument dat heel vaak wordt bovengehaald. Ik wil die redenering niet meteen volgen want er zijn ook heel veel verschillen. Maar het is wel zo het nationalisme weer aan belang wint en dat het populisme steeds groter wordt. Dat is dan vooral een falen van de democratische partijen en heeft niet zoveel te maken met extreemrechts. Extreemrechts is het gevolg, niet de oorzaak, net zoals dat in de jaren twintig en dertig ook zo was. Maar ik zie niet meteen een nieuwe Hitler aan de macht komen. Wat wel kan is dat Europa opnieuw verbrokkelt. Er zijn periodes van vrede geweest, maar vanuit de longue durée is de Europese geschiedenis er veeleer één geweest van oorlog. Misschien is het Europese project ook maar iets tijdelijk. Laat ons hopen van niet."

Ziet u extreemrechts enkel nog groeien in de toekomst? Zit daar een plafond op?

Goddeeris: "In Vlaanderen heeft men gezien van wel. Vlaams Belang is nooit aan de macht gekomen. Maar wat wel gebeurd is, en dat is zeker even problematisch, is dat het discours en het programma van extreemrechtse partijen wordt overgenomen door de democratische partijen. Hoe wij nu over vluchtelingen of migratie spreken is helemaal anders dan twintig jaar geleden. Soms schrik ik hoe politici van traditionele partijen of de mainstream media over migratie spreken. Het discours is geëvolueerd, en dat is eigenlijk veel erger dan een verkiezingswinst van het Vlaams Belang."

Is dat ook een politieke verschuiving: dat politici die nu zeggen dat ze dat buikgevoel vertolken, gezien worden als goede politici terwijl vroeger goede politici mensen waren die met eigen, originele ideeën op de proppen kwamen?

Goddeeris: "Ja, inderdaad. Dat buikgevoel is minder doordacht of consistent, en soms wat extreem en goedkoop. Dan is het jammer als politici dat zomaar overnemen. Het toont ook een gebrek aan visie. Politici moeten verder kijken dan de dag van morgen, en dat doen ze veel te weinig. Dat draagt ook bij tot een democratisch deficit. Je moet daar extreemrechts niet voor beschuldigen: het zijn andere politici die geen beleid durven voeren of visies formuleren."

  • Professor Idesbald Goddeeris is als slavist en historicus verbonden aan de KU Leuven. Hij doceert vakken over de geschiedenis van de kolonisatie, van Polen en over Indië. Zijn onderzoek richt zich vooral op de relatie van onze samenleving met andere culturen en politieke regimes. Hij is ook senior member van het Leuven Centre for Global Governance Studies, waar hij de Leuven India Focus coördineert.

Gerelateerde Artikels