Navraag: Martin Heylen

“Laat het maar hard zijn”

14 maart 2016
Interview
Auteur(s): Naomi Bonny , Brecht Castel
Televisiemaker Martin Heylen zie je elke week op VIER met ‘Terug naar eigen land’ over de vluchtelingenproblematiek. “Het was surrealistisch om op Lesbos te staan, overmand door emoties.”

In Terug naar eigen land maakt Martin Heylen met een aantal BV’s met een pertinente mening over de vluchtelingen een tocht vanuit Somalië en Irak in het spoor van diezelfde vluchtelingen. Onder andere Veroniek Dewinter, de dochter van Filip Dewinter (Vlaams Belang), Zuhal Demir (N-VA) en Margriet Hermans (Open VLD) nemen deel.

Het programma wordt goed ontvangen en veel bediscussieerd. “Ik kreeg zelfs positieve reacties van VRT-journalisten. Dat gebeurt niet vaak: er komt weinig lof over de zenders heen. ‘Relevant’ is het woord dat ik het meest heb gehoord.”

Wat waren de meest aangrijpende momenten tijdens de opnames?
Martin Heylen: “Aan de Turkse kant worden massaal nepzwemvesten verkocht. Kinderzwemvestjes: allemaal brol. Nooit van zijn leven kan je je kind daarmee drijvend houden. Voor mij zijn die verkopers medeplichtig aan moord op onschuldige mensen.”

“Persoonlijk vond ik de aankomst van de boten op Lesbos het meest ontroerende moment. We zien dat al jaren op televisie, maar plots sta je daar dan middenin. De angst overvalt je dat die boot met vrouwen en kindjes gaat omslaan. Eén derde van de mensen die oversteken zijn kinderen. Die maand dat wij er waren verdronken er 66 kinderen. Met dat besef daar dan staan en die boten zien toekomen…”

"In de Balkan willen ze maar een ding: dat is zo snel mogelijk al dat menselijk vuilnis uit hun land"

“Je ziet dat ze de boot nog lek steken net voor aankomst, uit schrik dat we ze zouden terugsturen. Ze vallen op het strand, kussen de grond en omhelzen je terwijl ze roepen: “Dank u! Dank u!” Dat gaat voor mij… (zoekt naar zijn woorden) Dan weet ik niet meer wat zeggen.”

“Het was echt surrealistisch om op dat strand te staan en overweldigd te worden door emotie door iets wat ik al honderd keer op het nieuws had gezien.”

Deportatietrein

In Europa is het vaak niet veel beter.
Heylen: “Inderdaad, het absurde is dat de merde pas echt begint als ze in Europa aankomen. Als ze de grens met Macedonië oversteken, worden ze op een trein gezet. Ik noem dat de trein der schande. Het is net een beestenwagen waarop iedereen op elkaar zit gepropt. Dat zijn deportatietreinen. Mensen worden in de pure zin van het woord gedeporteerd. Die trein rijdt naar Servië, waar ze eruit moeten.”

"Een mens is niet alleen hersens, maar ook hart"

“Om juridisch niet te veel in conflict te komen met de Europese wetgeving, strompelen ze drie kilometer door de sneeuw en de ijzige wind naar een andere trein in Servië. Ze hebben enkel een paar rugzakken en kinderen in dekens gewikkeld, uitgeput tot en met. Dat was, tja… In de Balkan willen ze maar een ding: dat is zo snel mogelijk al dat menselijk vuilnis uit hun land.”

De reacties van de BV’s choqueren sommige kijkers. Was jij soms ook geschokt?
Heylen: “Sommige deelnemers zochten op onze eigen Westerse, directe manier de confrontatie op. Soms zonder enige empathie voor de situatie of de mensen die we ontmoetten. Zulke dingen heb ik achteraf met mijn reisgenoten uitgepraat. Ik heb hen dat ook uitgelegd en dat was voor hen een leerproces.”

Dus er zijn dingen uitgepraat na de reis?

Heylen: “Natuurlijk, maar dat wil niet zeggen dat ik het eens ben met wat een sommigen van hen zeiden. Ik heb mijn eigen mening, maar die is niet relevant voor in de uitzending. Ik moet vooral zorgen dat er duidelijkheid heerst. Zoals in aflevering twee: Jean-Marie De Decker stormt daar een hut binnen en begint ook meteen vragen te stellen. Dan leg ik dat even uit: ‘Kijk, de omgangsvormen in Afrika zijn anders.’ Het is zeker ook onwetendheid van zijn kant.”

Veranderen de standpunten van de deelnemers?
Heylen: “Dat is heel moeilijk te zeggen. Oordeel zelf op het einde van de reeks. Maar of de deelnemers veranderen als mens, dat vind ik een veel boeiendere evolutie. En dat is alleszins het geval.”

“Een mens is niet alleen hersens, maar ook hart. Het is heel interessant om te kijken hoe de mensen tijdens die reis zo plots helemaal mens worden. Daarna vermannen ze zich terug: ‘Wacht even … Dat mag niet.’ Maar daar geloof ik niet in, ik denk dat dat juist wel moet. Ik denk niet dat je puur cerebraal oplossingen moet verzinnen. Ik denk dat je in de eerste plaats moet weten waar je over praat. Nu weten ze dat, maar dat is een heel proces geweest.”

“In een vluchtelingenkamp in Turkije waren Zuhal en Veroniek bijvoorbeeld zeer getroffen. Twee keiharde vrouwen kraken daar. Die beginnen te wenen, zijn volledig van de kaart. Daar begint de evolutie op menselijk vlak, al in het begin van de tocht.”

“Na zulke felle emoties raken ze vaak uit hun evenwicht en slaan ze aan het twijfelen. Of ze gooien het tijdelijk over een andere boeg en vallen pas daarna terug op hun oude slogans.”


Zijn de reacties anders als de camera’s niet draaien?

Heylen: “De camera verheftigt meestal hoe mensen zich gedragen. Maar ik hoef jullie niet uit te leggen dat je een goed gesprek bij voorkeur ‘s nachts voert, met een mens die ook al iets gedronken heeft. Dan komt daar soms een veel echtere ik naar boven dan wat hij overdag prijsgeeft. Maar het is dan wel niet aan mij om te vertellen wat de kijkers niet gezien hebben.”

In de eerste aflevering leek het alsof de kandidaten zich de eerste dagen erg sterk hielden, is dat dan ook een keuze in de montage?

Heylen: “Deze vraag gaat over de slingerbeweging tussen foute reality en het weergeven van de representatieve weergave. Wel, dit is de representatieve weergave. Ikzelf was tamelijk geschrokken van de manier waarop mijn medereizigers ingingen tegen mensen die daar ook maar tijdelijk in een container wonen, of die alles hebben moeten achterlaten. Ze vuurden meteen vragen af : ‘Kom jij naar Europa? Je zou beter hier blijven.’ Terwijl ik eerder zou denken: vraag eens naar die mens zijn gezondheid.”

Afstomping

Is het erg dat programma’s als ‘Terug naar eigen land’ nodig zijn om mensen nog empathisch te laten zijn?

Heylen: “Dat is erg, maar het is ook begrijpelijk. Er komt zoveel binnen dat ik alleen nog meer afstomping zie afkomen. Het moet steeds spectaculairder om nog binnen te raken bij de mensen. Ik denk dus dat er vragen moeten gesteld worden bij de klassieke manier van berichtgeving.”

"In mijn ideale wereld wordt zo’n programma uitgezonden op de drie zenders"

'Terug naar eigen land' is een programma van Warner Brothers, maar jij werkt voor Woestijnvis.

Heylen: “Dat klopt, ik ben uitgeleend. VIER wou graag dit programma maken en heeft het aangeboden aan Woestijnvis. Die hebben zich erover gebogen, maar om allerlei redenen vonden ze dat toen niet opportuun. Dan is VIER in zee gegaan met Warner Brothers en het vroegere Eyeworks. En dan hebben ze mij als host gevraagd. Na garanties dat ik levend zou terugkomen heb ik daarin toegestemd. En ook nadat ik garanties had dat de toon van het programma zou zijn wat het nu is geworden.”

Je programma’s komen op een commerciële zender en worden onderbroken door reclame. Blijft dat toch niet wringen?

Heylen: “Ja, als ik eerlijk ben, heb ik het daar soms moeilijk mee. Nu ben ik aan het vloeken in de kerk (het gebouw van VIER, red.). Zeker als we spanning opbouwen, storen die reclameblokken enorm. Maar het is ook daardoor dat ik dit programma mag en kan maken. Zonder reclame was deze zender er niet. Ik weet niet of ik die kans zou krijgen bij de VRT.”

Stoor je je aan de relatief lage kijkcijfers van je programma’s op VIER?

Heylen: “Het probleem is dat de VIER-kijker niet bestaat. Dat heb je wel op de VRT. Daar heb je een pakket van 350.000 kijkers dat er altijd is, ook al is er niets. Als ik dat er zou bijtellen bij mijn huidige kijkcijfers, dan heb ik een heel mooi cijfer. Voor mij persoonlijk geeft dat niet. Ik voel mij fier, trots en dankbaar dat ik dit programma mocht maken. Voor de vluchtelingen en de verstandhouding in onze maatschappij en om een hoop discussies te verkleinen of duidelijker te maken, is het echter doodzonde.”

“Ik zou een groter publiek kunnen krijgen door naar de VRT te gaan, maar of ik dit programma zou kunnen maken hebben… Vergeet niet dat ze daar met een nieuwsdienst van 400 man zitten. Ik vind het al een half mirakel dat ze er nooit aan gedacht hebben om dit programma te maken.”

“In mijn ideale wereld wordt zo’n programma uitgezonden op de drie zenders. Een programma over vluchtelingen, dat zo diepgaat en het probleem belicht zoals het nog nooit belicht is… Als men het doet met liefdadigheidsprogramma’s, waarom dan niet voor zoiets? Het is een dagdroom. Misschien is dat iets voor binnen tien jaar als het nog erger wordt.”


"De VIER-kijker bestaat niet"

Betrokken reporter

Ben je een geëngageerd journalist?

Heylen: “Ja, dat komt altijd weer boven. Ik wil altijd tonen dat de clichés niet kloppen en dat je die dus niet moet geloven.”

Hoe zou je je interviewstijl zelf omschrijven?

Heylen: “Empathisch luisteren, maar ook tussenkomen. Dat hangt ook af van het soort programma en van wat je wil bereiken. De doorsnee mens geeft ongeveer zo’n 30% van zichzelf prijs, schat ik. Naar die andere 70% ben ik razend benieuwd! Die kun je op twee manieren bereiken: ofwel door een kruisverhoor ofwel door je in te leven. Je voelt me al komen, ik ben eerder voor de tweede optie. Ik ben een betrokken reporter en ik knip veel vragen van mezelf eruit.”

“Ik ga ook wel eens in de clinch met sommige mensen als ik vind dat ze raaskallen. Of als ik vind dat ze zichzelf tegenspreken. Dan zeg ik het hen wel. Of als ik een interessante gevoelsknoop zie bij iemand. Bij Zuhal die van Koerdische afkomst is en die dan de Koerden zou tegenhouden om naar België te komen. Dan wil ik wel eens weten: hoe rijm je dat met jezelf en je theorie. En als zij daar kan op antwoorden en daar op een elegante manier mee weg komt, is dat voor mij perfect. Ons einddoel is echt informeren en proberen om iedereen en alle verschillende strekkingen aan het woord te laten komen, onverbloemd, geen wollig gedoe. Laat het maar hard zijn.”

“Ik vind dat wel leuk dat mensen nu zeggen: ‘Tiens, die kan precies nog een vraag stellen ook.’ (lacht) Echt waar!”

"De doorsnee mens geeft ongeveer 30% van zichzelf prijs en ik ben razend benieuwd naar die andere 70%"

Die stempel van naïeve reporter kleeft inderdaad aan u.

Heylen: “Ik ben 25 jaar geleden begonnen bij De Morgen. Toen was dat een krant met als slogan ‘De Morgen schopt je een geweten’. Dan werd er maar één ding verlangd: zo kritisch, zo hard en zo heftig mogelijk zijn. Ik heb dat jaren gedaan. Ik heb dat in mij, maar ik vind dat niet de beste methode om een portret te maken van een mens.”

“Het is zo geëvolueerd en het begint met eerlijk gezegd wat tegen te steken de laatste jaren. Het lijkt alsof ik zo ben, maar dat is in dienst van het product. In dit programma is dat anders. Ik hoef niet vriendelijk te zijn tegen mijn medereizigers omdat zij hun mening zomaar spuien. Het minste dat ik kan doen, is er iets tegen in brengen. Normaal laat ik hen dat zelf doen, want het zijn vaak tegenpolen die met elkaar in discussie gaan en dan kijk ik. Ik hoef niet Ivan De Vadder te zijn, die politiek interviews doet. Als ik hard mijn best doe, dan zal ik dat wel kunnen, maar daarin ligt niet mijn grootste kracht. Tenzij als het moet, dan doe ik dat met genoegen.”

Hoe stel je moeilijke vragen aan mensen die in de miserie zitten?

Heylen: “Oprechtheid helpt. Als die mens voelt dat je oprecht bent, dan kun je eigenlijk alles vragen. Je kunt dat ook wat inkleden. Het gemakkelijkste vind ik eigenlijk politiek interviews. Niet een goed politiek interview, dat is nog iets anders. Maar niets is gemakkelijker dan een politicus een microfoon onder de neus duwen en een vraag stellen. Het is niet moeilijk om tien kritische vragen op te schrijven en die te stellen. Maar als het echt over gevoelige dingen praat, dan komt je verder op de manier dat ik het doe.”

"Ik hoef niet Ivan De Vadder te zijn"

Scherm je jezelf af voor emoties of laat je die binnendringen?

Heylen: “Mijn grootste talent is altijd geweest dat ik een spons ben. Toen ik voor Humo schreef, zoog ik dat allemaal in mij op. Pas als ik het had uitgeschreven was dat een last van kilo’s die van mijn schouders viel. (slaakt diepe zucht) Eigenlijk is dat nog altijd hetzelfde. De opnames zijn een paar maanden geleden, maar er zit nog heel veel in mij. Dat is het verhaal van psychiaters en zorgwerkers, die achteraf dan hun eigen psychologische opvang hebben.”

“Gesprekken met mijn vrouw en dochters, helpen me verwerken. Wij hebben nu ook posttraumatische begeleiding aangeboden gekregen van VIER door een beroepspsycholoog van het leger. Daar zaten we met de hele groep die mee geweest is en het viel mij op dat de hele groep het er verrassend lastig mee had.”

“Ik dacht dat ik de enige was, die altijd zo kwaad werd. Van de onverschilligheid van mensen op café – ‘het is allemaal zo erg niet’ – werden zij ook kwaad. Ik denk dat het goed is om te praten. Het is ook moeilijk uit te leggen. Een echte oorlogsverslaggever heeft mensen in stukken zien rijten, bomaanslagen, kinderlijkjes… Noem maar op. Wij niet, maar dat wil niets zeggen.”

"Mijn grootste talent is altijd geweest dat ik een spons ben"

Je laatste programma’s liggen duidelijk dichter bij de actualiteit dan je voorgaande werk. Voelde je die noodzaak?

Heylen: “Het deed deugd om opnieuw actualiteit te doen. Vroeger was ik daar verslaafd aan, omdat ik verliefd was op de thrill van de actualiteit en de dwingendheid van een deadline. Eigenlijk ben ik altijd verder geëvolueerd daar vandaan.”

Je bent van de schoolbanken op je 16e meteen in de fabriek gaan werken. Vind je het jammer dat je nooit een echte studententijd hebt gehad?

Heylen: “Euhm, voor het uitgaansleven vind ik dat jammer. Dat zou ik graag meegemaakt hebben. Ook wel voor de kennis, hoor. Ik zou wel graag wat extra kennis gewild hebben over een aantal dingen. Maar ik heb het altijd heel moeilijk gehad met het idee dat je al die vakken moet leren, ook degene die je niet interesseren, om uiteindelijk iets te kunnen doen dat je wel interesseert. Dat is voor mij de omgekeerde wereld. Ik heb mijn eigen pad bewandeld.”

“Als ik verder had gestudeerd dan zou ik misschien leerkracht zijn geworden. Ik breng heel graag iets over bij mensen en ik enthousiasmeer graag. Ik wou eigenlijk de beste leerkracht ter wereld worden.”

U hebt nu een vrij grote klas.

“In feite wel, ja. Ik vertel verhalen en probeer dingen over te brengen.”

Martin Heylen is een Vlaams journalist bekend van de televisie. Hij begon zijn carrière bij de krant De Morgen, werkte later voor het weekblad Humo en is nu actief voor productiehuis Woestijnvis. Programma's van hem waren onder andere: Terug naar Siberië, God en klein pierke en Heylen en de Herkomst. Dit jaar nog maakte hij het programma De bril van Martin, waarin het opvangcentrum voor vluchtelingen in Sijsele centraal stond. Op dit moment loopt zijn nieuwste reportagereeks: Terug naar eigen land.

Terug naar eigen land is een reportagereeks die de reis van Martin Heylen en zijn gezelschap volgt vanuit het Midden-Oosten en Afrika terug naar Europa. Zo treden de beide groepen in de voetsporen van de vluchtelingen die dezer dagen aankomen in Europa. De uitgesproken meningen van zijn reisgenoten, zoals Jean-Marie Dedecker, Zuhal Demir en Veroniek Dewinter, zorgen vaak voor erg polemische televisie.