Ilja Leonard Pfeijffer: 'Ik ben helemaal geen pessimist'

'Oh, dat zeg je op een dreigende toon', lacht Ilja Leonard Pfeijffer wanneer we onze vragen bovenhalen. De Nederlandse schrijver en classicus, bekend van romans als Grand Hotel Europa en Alkibiades, heeft zich juist genesteld in een zetel op onze redactie. Zijn kenmerkende lange haren en bontjas maken hem een imposante verschijning, maar het is een eer om hem te mogen ontvangen.

De echte dreiging zit niet in onze vragen, maar wel in het onderwerp waarover de schrijver komt vertellen. Pfeijffer is namelijk in Leuven voor een collegetour naar aanleiding van zijn nieuwste boek Absolute Democratie. Kroniek van een aangekondigde afrekening, een bundeling van essays die hij de voorbije twee jaar voor De Morgen schreef over de wankelende staat van de westerse democratie.

De titel is een bewuste provocatie. Pfeijffer waarschuwt voor een 'absolute democratie': een dictatuur van de meerderheid die de grondwet en de rechtsstaat negeert. Waar 'constitutionele democratie' tot voor kort nog een pleonasme was, is dat volgens hem niet langer een vanzelfsprekendheid. 

U bundelt twee jaar aan essays in Absolute Democratie. De manier waarop u de staat van Europa beschrijft, is eerder pessimistisch.     
'Ik zou helemaal niet zeggen dat ik een pessimist ben. Tegen de kliffen op probeer ik optimistisch te blijven. Het is alleen zo dat de laatste tijd steeds meer van de grote boze buitenwereld mijn boeken is binnengedrongen. In toenemende mate zijn er ontwikkelingen die voor mij erg zorgwekkend zijn. Ik vind het dan ook mijn taak om daarover te schrijven.'

Is het dan niet paradoxaal dat u kiest voor een schrijfstijl die niet voor iedereen even toegankelijk is?     
'Ik schrijf de boeken zoals ik vind dat ze moeten zijn. Ik maak het kunstwerk dat ik moet maken. Als het gevolg daarvan is dat ik in eerste instantie een hoogopgeleid publiek bereik, dan is dat zo. Ik wil geen toegevingen doen op alle nuances en de complexiteit van de onderwerpen die ik bespreek. Oneliners en eenvoudige oplossingen zijn er al genoeg.'

'Van Grand Hotel Europa zijn 350.000 exemplaren verkocht: dat is niet niks. Maar tijdens het schrijven ben ik niet bezig met wie ik bereik. Pas achteraf bekijk ik hoe ik het gesprek breder kan trekken, bijvoorbeeld door vanavond met jullie te praten.'

Niet alleen in uw essays, maar ook in uw romans behandelt u thema’s als migratie en massatoerisme. Welke rol kan fictie binnen die debatten bekleden?     
'Wat ik aantrekkelijk vind aan romans, is dat je zulke grote thema's kunt bespreken terwijl je de ambiguïteit en de complexiteit van de problemen intact laat. In een roman kan ik verschillende opvattingen in de mond leggen van verschillende personages. Ik kan een probleem vanuit allerlei perspectieven belichten. Als je de lezer wilt uitdagen tot nadenken over de problematiek, is dat effectiever.'

'Ik heb ooit iemand ontmoet die na het lezen van La Superba zei: Na jouw boek vind ik het alleen maar ingewikkelder geworden, dat hele migrantenvraagstuk. Dat vond ik een heel groot compliment.'

U breekt ook met regelmaat de vierde wand in die romans, waardoor u de lezer bijna persoonlijk confronteert met uw polemiek. Is dat een manier om de lezer bij de les te houden?     
'Je bedoelt dat trucje dat ik gebruik, waarbij ik mezelf in mijn eigen boeken schrijf. (lacht) Ik ben het natuurlijk niet echt, het is iemand die een beetje op mij lijkt. Maar het is inderdaad nodig om mijn boodschap over te brengen en de lezer te betrekken bij het verhaal.'

'Het is een beetje zoals de techniek van een goede moppentapper: die introduceert zijn grap als een persoonlijke anekdote en vertelt gewoon. Omdat het op een echt gebeurd verhaal lijkt, luister je beter. Dat is precies hetzelfde in La Superba en Grand Hotel Europa.'

U houdt zich dus niet noodzakelijk aan de spelregels van de traditionele roman. Is dat genre aan het uitsterven?     
'Dat een traditionele roman dood is, zou ik nooit zeggen. Maar ik schrik er niet voor terug om de genres een beetje te mengen. In Grand Hotel Europa zitten bijvoorbeeld ook wat essayistische passages, die ik dan misschien in de mond leg van een personage. Of ik zeg het gewoon zelf. Verhalend en essayistisch kunnen in elkaar overvloeien.'

In Absolute Democratie beargumenteert u dat journalisten de natuurlijke vijanden van populisten zijn. Maar populisten doen het juist goed in het huidige journalistieke klimaat, omdat dat steeds commerciëler wordt.     
'Ik denk dat we onderscheid moeten maken tussen wat journalisten zouden moeten doen en wat ze in de praktijk vaak doen. Journalistiek is een cruciaal onderdeel van de democratie, een vierde macht. Je kunt geen democratie hebben als de kiezers niet geïnformeerd zijn. Een onafhankelijke pers is van levensbelang.'

Hoe moet de journalistiek dan omgaan met de opkomst aan populisme?     
'Populisten nemen vaker wel dan niet een loopje met de waarheid. Journalistiek is de wetenschap van de actualiteit: je doet aan waarheidsvinding. Het vergt een zekere verantwoordelijkheid van journalisten om die taak serieus te nemen.'

'Het duidelijkste voorbeeld is Trump en zijn alternatieve feiten. De basale functie van journalistiek om aan factchecking te doen, is absoluut geen overbodige luxe. Er moet telkens weer aangetoond worden dat Trumps redeneringen niet kloppen en uitgelegd worden hoe het wél in elkaar zit.'

Maar daar bereiken ze Trumpkiezers nauwelijks mee.     
'Bij CNN kunnen ze eindeloos doorgaan met het factchecken van Trump, en het is ook zeer belangrijk dat ze dat doen. Maar de harde kern van aanhangers is inderdaad moeilijk te bereiken vanwege de ideologische bubbels. Het gevolg daarvan is een soort tribalisme in de politiek: je bent voor, of je bent tegen. Het draait niet meer om argumenten: het wordt meer een identiteitskwestie.' 

Uw essays bespreken ook uitgebreid het gevaar dat de regering-Trump vormt voor de Europese democratie.
'We zijn eraan gewend dat de Verenigde Staten onze trouwste bondgenoot zijn, maar dat is nu niet meer zo. Ze zijn niet alleen onbetrouwbaar geworden, ze hebben zich geschaard in het kamp van onze vijanden.'

'Het is officieel Amerikaans beleid om de Europese Unie te ontmantelen door antidemocratische, anti-rechtsstatelijke partijen zoals AfD (Alternative für Deutschland, extreemrechtse partij in Duitsland, red.) te steunen. De VS zijn tegenstanders geworden van een verenigd Europa. Dat brengt een schokeffect teweeg, dat hopelijk helpt om te beseffen dat we enkel een kans maken door ons te verenigen. We moeten leren een wereldmacht te worden te midden van wereldmachten.'

Tegelijk lijkt Europa in het tijdperk-Trump juist meer verenigd dan ooit.     
'Ja, ik hoop dat dat zo is. Het is een paradoxaal effect. Maar het is ook ontzettend duidelijk geworden hoe snel een democratie zich kan ontmantelen. Een echt verenigd Europa hoeft voor geen enkele wereldmacht onder te doen, behalve in militair opzicht. En dan is het onze droeve taak om daar iets aan te doen. Maar ik denk dat Europa zich best wel wat meer bewustzijn en zelfvertrouwen kan permitteren.' 

Gaat dat verbonden Europa niet uit elkaar vallen zodra de directe bedreiging van Trump geweken lijkt?     
'Tijdens de eerste ambtstermijn van Trump was Europa ook al aardig gealarmeerd, maar toen werd Biden verkozen en slaakte iedereen inderdaad een zucht van opluchting. "Back to normal: we hoeven niet de handen uit de mouwen te steken of Europese defensie op te tuigen. We kunnen verder doormodderen zoals altijd." Nou ja, vier jaar later heb je nog eens Trump. Denk je vervolgens echt dat er in 2028 nog verkiezingen worden gehouden?' 

U gelooft dat hij een derde ambtstermijn ambieert?     
'Ja, als hij niet eerder sterft of dement wordt. Ik ben er zeker van dat Trump geen verkiezingen accepteert die hij verliest. Maar als Trump als persoon wegvalt, is het probleem nog niet verholpen.' 

Het is nochtans een land dat altijd trots is geweest op zijn checks and balances.     
'En je ziet hoe snel dat systeem verpulverd wordt. Dat is voor een groot deel ook de schuld van de Republikeinen in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat die dit allemaal laten gebeuren. Zij hebben institutioneel gezien de macht om daar iets aan te doen, maar het is voor Trump van levensbelang dat ze dat niet doen. Hij kan het zich niet permitteren om de meerderheid te verliezen, want dan wordt hij per direct impeached. 

'Er wordt nu al gesproken over het "nationaliseren" van de verkiezingen tijdens de midterms. Dat is een eufemisme dat waarschijnlijk inhoudt dat de organisatie niet langer bij de afzonderlijke staten ligt, maar dat het regime vanuit Washington de volledige controle overneemt. Een van hun middelen zou kunnen zijn om de stembureaus te laten bewaken door ICE, om ervoor te zorgen dat enkel de juiste mensen gaan stemmen.' 

In uw essays wijst u vaak naar een dieperliggend defect in ons systeem: ongebreideld kapitalisme. U citeert daarbij ook geregeld Karl Marx, waardoor sommigen u ongetwijfeld als communist zullen bestempelen.    
'Ik vind "communist" geen scheldwoord. Marx is misschien vandaag de dag relevanter dan hij was aan het einde van de negentiende eeuw. Ik denk dat het communisme, zoals Marx dat bedoelde, eigenlijk nog nooit is uitgeprobeerd. Als er een echt democratisch communisme zou zijn, zou ik daar een voorstander van zijn, maar dat is niet iets wat we morgen kunnen realiseren.'

Als we vrij mogen citeren uit uw boeken, zegt u dat u nog eerder de wereld ziet eindigen dan het einde van het kapitalisme.     
'Het is gemakkelijker om je dat voor te stellen. Ik denk dat het heel belangrijk is om vast te stellen dat allerlei problemen in onze samenleving te wijten zijn aan de vrije markt. Klimaatverandering is zo'n voorbeeld: door ongebreideld winstbejag, door het streven naar oneindige economische groei op een eindige planeet, lopen we tegen de grenzen van de leefbaarheid van die planeet aan.' 

'Het kapitalisme is een spel dat steeds minder winnaars oplevert ten koste van steeds meer verliezers. Als we niet ingrijpen en we de vrije markt voor honderd procent zijn werk laten doen, dan eindigen we met een handjevol superrijken die eigenlijk de hele planeet bezitten.'

Zaken als het klimaat kunnen dus niet opgelost worden door meer in te zetten op innovatie?     
'Er zijn twee scenario's. Ofwel gaan we er nu iets aan doen: dat is niet heel prettig en dan moeten we onszelf allerlei dingen ontzeggen, maar er is wel een vrij harde ingreep nodig. Het alternatief is op de oude voet doorgaan en hopen op innovatie. Maar innovatie alleen is niet genoeg en iedereen zou dat moeten beseffen. Het is geen zekerheid. Hopen op een uitvinding die alles voor ons oplost vind ik geen verstandig beleid. Het is een alibi, geloof ik. Een excuus.'

Hoe kijkt u nu naar de toekomst van Europa? Welke rol kunnen wij als studenten nog spelen in dit politieke klimaat?     
'Als ik kijk naar de grootste problemen die er op dit moment zijn, opnieuw de klimaatverandering bijvoorbeeld, dan raak ik er steeds meer van overtuigd dat de huidige generatie leiders niet in staat zal zijn om dat probleem op te lossen. Alle hoop is dus gevestigd op de volgende generatie, op de jongeren, op jullie.'

'Toen ik in Leiden was op de eerste etappe van deze collegetour, sprak ik voor een volle zaal studenten die me werkelijk hoopvol stemden. Ik merkte een enorme betrokkenheid: er is echt honger om er iets aan te doen, om geïnformeerd te zijn en te snappen wat er momenteel aan de hand is.' 

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.