Michelle Haas: 'Weerbaarheid is veel meer dan de boksclub van Dries Van Langenhove'

'Ik krijg hier bijna een existentiële crisis van', lacht Michelle Haas, na een vraag over het woord 'geopolitiek'. 'Ik heb mezelf ook al vaak de vraag gesteld waarom alles plots als geopolitiek bestempeld wordt.' De Nederlandse doctoraatsstudente en defensie-experte, die onder­tussen al meer dan tien jaar in Gent woont, lijkt altijd present als de inter­nationale politiek om een analyse vraagt.

In haar onderzoek spitst ze zich toe op het defensiebeleid van de Europese staten, met name de evolutie sinds de inval van Rusland in Oekraïne. Wie vreest dat Poetin tot bij ons zal optrekken, kan ook op Michelle rekenen: ze volgde de opleiding tot reservist en is actief bij onze Special Forces. 'De Belgische nationaliteit heb ik niet, maar ik ben wel bereid mijn leven te geven voor dit land. Maar we zitten wel in hetzelfde bootje als Nederland', grapt ze.

Daarnaast vond ze ook nog eens de tijd om een boek te schrijven: Komt er oorlog? En 33 andere vragen over defensie, ligt sinds 20 maart in de rekken. 'Vroeger had ik helemaal niets met defensie. Ieder antwoord op een van de vragen vormt een essay op zich, waarin ik ook mijn eigen zoektocht probeer uit te leggen.'

Of de combinatie van al die bezigheden haar niet overweldigt? 'Ik denk wel dat ik mijn doctoraat atypisch invul. Het is een beetje een chaos, ik werk bijvoorbeeld bijna elke avond en elk weekend. Maar ik vind het eigenlijk geweldig om te puzzelen aan zo'n onderzoek, zelfs als ik gewoon een hele dag achter mijn computer zit.'

Komt er oorlog?    
Michelle Haas: 'Een van de conclusies uit het boek is dat de kans op een oorlog waarin wij betrokken worden, groter is dan de afgelopen decennia. Dat mag niet verbazen. Wat oorlog exact is, wordt ook steeds waziger: we zitten nu niet in een oorlog, maar volgens veel leiders is er wel een blurry line tussen vrede en conflict.'

Zal de vrees voor oorlog niet tot een self-fulfilling prophecy leiden? Er zijn heel wat parallellen te trekken met het begin van de Eerste Wereldoorlog.     
'In theorie is het altijd beter wanneer niemand zich bewapent, en in sommige situaties staat bewapening inderdaad gelijk aan jezelf onveiliger maken. Maar als een ander land capaciteiten opbouwt én intenties uitspreekt én agressieve acties onderneemt in andere landen, dan moeten we daar wel op reageren.'

'Het Kremlin toont regelmatig een kaart van Europa, waarbij een aanval op Brussel wordt geïnsinueerd, of de Baltische staten geen bestaansrecht hebben. Dat moeten we heel serieus nemen. Het zou nu dus veel onveiliger zijn om ons niet te bewapenen.'

De vredesbeweging zal juist zeggen dat je daardoor bijdraagt aan de onveiligheid.   'Het alternatief vind ik veel gevaarlijker. De vredesbeweging verwijst altijd naar het klassieke veiligheidsdilemma, maar in het beste scenario betekent het dat jij je bewapent, en de andere staten niet. Ze zijn blind voor de intenties van Rusland: het is eenvoudig om te ontkennen dat er een strategie achter het regime van Poetin zit, maar die gedachte is veel te westers.'

'Er zijn natuurlijk ook risico's verbonden aan herbewapening. Je mag de maatschappij niet ontwrichten door het geld dat nodig is voor defensie, weg te halen bij de meest kwetsbare mensen in de samenleving. Dat is juist wat Rusland wél probeert te doen.'

'Het debat gaat soms te weinig over wat de exacte doelstelling van defensie is. Na de Koude Oorlog draaide het vooral om out-of-area missies, en daar kun je terecht heel veel kritiek op hebben. Maar nu zijn onze invest­eringen eigenlijk volledig uit solidariteit met de territoriale integriteit van onze NAVO-bondgenoten.'

Had je het gevoel dat er nog zoveel vragen over defensie onbeantwoord bleven? In je boek behandel je er maar liefst 34.     
'In de media gaat inderdaad bijna continu over defensie, maar de fundamentele vragen blijven liggen. Die heb ik in mijn boek proberen uitleggen en nuanceren. Het is meer dan een pleidooi voor herbewapening: ik probeer ook mijn eigen zoektocht uit te leggen. Ik kom uit een nogal pacifistisch nest en als bachelorstudent heb ik zelf nog meegelopen in vredesprotesten.'

'Op die manier is het boek een antwoord op mijn eigen vragen van zoveel jaren geleden. Ik sprak bijvoorbeeld ooit met een Oekraïense klimaat­activiste, die tegelijkertijd een grote voorstander van herbewapening was. Ik vond dat paradoxaal, totdat ze zei: "Oorlog is de grootste klimaat­crisis die je kunt krijgen."'

Is het gemeenschapsgevoel in ons land sterk genoeg voor een oorlog? Zijn er niet te veel interne tegenstellingen?     
'Het verhaal van defensie, als het er echt op neerkomt, draait om de bereidheid je leven te geven voor je land. Militairen hebben dus sowieso een gemeenschappelijk verhaal dat hen bindt. In België merk je ook meer ver­bondenheid tussen het leger en het konings­huis: een militaire parade op de nationale feestdag, kennen we in Nederland niet. Maar je hebt hier dan wel weer een premier die weigert om "Vive la Belgique" te zeggen.'

Bij de introductie voor het vrijwillig dienstjaar, zei Theo Francken dat we te 'vadsig' zijn geworden. Ga je met dat soort taalgebruik jongeren voldoende kunnen motiveren voor defensie?     
'Heeft hij dat echt gezegd? Ik vind het heel storend dat de jeugd voort­durend verwend en naïef genoemd wordt. Het is ook supergezond als jongeren beslissen die uitnodigingsbrief bij het oud papier te gooien omdat ze niets met defensie te maken willen hebben. Niet iedereen móét mee in dat verhaal, maar je mag door de communicatie of door aannames ook geen jongeren wegduwen.'

Weerbaarheid is nog zo'n begrip dat altijd blijft terugkomen. Hoe zou je dat omschrijven? En is onze samenleving weerbaar genoeg?   
'Voor mij betekent het dat we in tijden van geopolitieke verharding of turbulentie de nuance blijven zien en naar elkaar blijven luisteren. Soms is het dus eerder iets verzacht­­ends. We moeten heus niet allemaal een vechtsport leren. "Weerbaar" is meer dan de boksclub van Dries Van Langenhove.'

'Het is een heel breed begrip, waar iedereen zijn eigen invulling aan moet kunnen geven. Eigenlijk betekent maatschappelijke weer­baarheid vooral dat we allemaal wat beter op elkaar letten. Het moet iets inclusiefs zijn, terwijl sommigen zich nu juist afgestoten voelen door dat woord.'

Als je moet kiezen: de NAVO of een eengemaakte Europese defensie?     
'Het is voor mij ondenkbaar om de bestaan­de structuren van de NAVO binnen Europa op te bouwen. Maar daarbinnen kun je er wel voor zorgen dat Europa een sterkere stempel drukt op de transatlantische beleidsplannen. Uiteindelijk is de NAVO de som van alle lidstaten en hun capaciteiten.'

'In een utopie heb je beide. Maar het zou zoveel meer geld en jaren kosten om het hele samenwerkingsverband binnen de NAVO, onafhankelijk binnen Europa op te bouwen. Zelfs een scenario van de NAVO min de VS is realistischer dan een Europees leger. Daarop moeten moeten we ons voorbereiden.'

Zijn de VS nog wel een logische bondgenoot?     
'Ik zou niet zeggen dat de VS totaal geen bondgenoot meer zijn. Ik hoop gewoon dat we in principe zonder hen kunnen. Het is vorig jaar heel duidelijk geworden dat econo­mische dwang een geopolitiek machtsmid­del is geworden, maar de VS zien ook in dat ze hier belangen hebben.' 

'Ze hebben bijvoor­beeld veel baat bij hun militaire aanwezig­heid in Europa, en ook hun nucleaire paraplu hier wordt nog niet dermate in twijfel getrokken. Maar we weten bijvoorbeeld wel heel duidelijk dat de VS hun conventionele bijdrage voor de NAVO willen afbouwen. En Europa moet daarop anticiperen.'

Wat betekent het woord 'geopolitiek' voor jou?     
'Statelijke dreigingsperceptie, waar mijn doctoraat deels over gaat, is heel erg bepaald door geopolitiek. Uiteindelijk draait dat om hoe de internationale politiek wordt vormgegev­en door geo­grafie en de natuurlijke grenzen van staten. Tegelijkertijd overstijgt wereldpolitiek de lands­grenzen van vandaag meer dan ooit, maar "geopolitiek" wordt inderdaad vaak verkeerdelijk als synoniem gebruikt.'

'Terug naar die dreigingsperceptie: geografie bepaalt niet waarom Hongarije en Slowakije meer pro-Russische Europese staten zijn, of waarom de dreigingsperceptie in Nederland hoger is dan in België. Dat gaat ook over zaken als strategische cultuur en historische ervaringen.'

Welke centrale inzichten heb je al opgedaan in je onderzoek?     
'Toen ik aan mijn doctoraat begon, in 2024, bekeek ik vooral de impact van de groot­schalige invasie in Oekraïne. Wat was de initiële reactie van staten? Hoe hebben ze hun nationale veiligheidsstrategieën omgevormd? Ondanks dat veel meer staten Rusland nu echt als een bedreiging zien, vullen ze hun strategische visie heel anders in, waardoor de beleidskeuzes ook verschillend zijn.'

'2022 werd beschouwd als de grote wake-up call voor Europa. Een echte Zeitenwende. Terwijl voor veel staten 2014 de grote waarschuwing was, en anderen pas sinds de tweede termijn van Trump echt wakker geschoten zijn. Die landen ervaren zelf veel minder dreiging, maar voelen de transatlantische druk des te meer, en gaan daardoor overstag.'

'Europa is momenteel verdeeld in de mate waarin ze de urgentie ervaren. Dat gaat nog voor frictie zorgen de komende jaren, aangezien dit geen tijdelijke crisis is, maar een realiteit op de lange termijn.'

Wat kon je in het boek kwijt, dat niet in je doctoraat past?     
'Een doctoraat is heel gespecialiseerd. Het is nog steeds een vrij breed onderzoek en ik doe dat supergraag, maar toch blijft de maatschap­pelijke meerwaarde beperkt qua academische output, zeker in de eerste jaren. Het analytische van de academische context kun je uiteraard wel meenemen naar het publieke debat, waardoor je inherent genuanceerder bent. Of zou moeten zijn.' 

Hoe is het om zo vaak in de media te verschijnen?     
'De vertaalslag van je onderzoek naar de media maken is echt moeilijk, dat mag je niet onderschatten. Maar het is een privilege dat ik zoveel belastinggeld krijg om me te specialiseren, dus vind ik het mijn maatschap­­pelijke plicht om me in het debat over internationale dreigingen te begeven. Soms maakt iets makkelijker uitleggen het juist zoveel waardevoller.'

'Toen ik aan mijn doctoraat begon, was het mijn doel om in de eerste zes maanden een opiniestuk te schrijven. Na enkele weken had ik al een idee en werd dat gepubliceerd, en sindsdien is de bal begin­nen rollen. Ik hou ook een Excel-sheet bij van al mijn stukken om wat controle te behouden: heel militair gestructureerd.' (lacht)  

'Mijn eerste keer in Terzake was ik nog aan het herstellen van een verkoudheid en zó zenuw­achtig, dat mijn stem vervorm­de. Nadien schreef iemand zelfs op Twitter: "Valt het jullie ook op dat Michelle Haas spreekt zoals Acid?" Maar ik wist dat ik geen nee had kunnen zeggen op het verzoek, anders zouden ze nooit meer bellen. Nu kan ik er goed om lachen.' 

'Het is keihard werken om in de media te groeien. Mee zijn met de actualiteit is al een fulltime job op zich. Je mag ook  geen fouten maken: analyses blijven aan je plakken. Ik zal nooit een journalist terugbellen als ik geen vertrouwen heb in het thema: dat heb ik aan mezelf beloofd.'

Je bent al elf jaar in België. Wat vind je het opvallendste verschil met Nederland? 
'Ik vind Nederlanders vreemder tegen­woordig, en zij zien mij ook echt als Belg. Nederlanders zijn veel meer to the point, natuurlijk. Op conferenties worden er soms dingen gezegd die in België een kleine diplo­matieke rel zouden veroorzaken. De Belgische terughoudendheid en nuance hebben een zekere charme.' 

'Toen ik hier net aankwam als jonge student, vond ik het wel lastig om contacten te leggen met anderen, terwijl je in Nederland direct ieders vriend bent. De oprechtheid daarvan ben ik dus ook in vraag beginnen stellen.'

'Ik zou eigenlijk graag voor de Belgische nationaliteit gaan, maar dan verlies ik mijn Nederlandse. Maar ik ben reservist in het leger, dus ik zou wel mijn leven mogen geven voor dit land. Ik sluit ook niet uit dat ik op termijn volledig Belg word: ik blijf echt heel graag hier.'

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.