Het is tijd dat de EU eindelijk een échte democratie wordt

In een wereld die almaar meer de Westerse, liberale en bovenal democratische waarden naast zich neerlegt, profileert de Europese Unie zich als 'het baken van de democratie'. Welnu, dat lijkt me een brug te ver: er heerst in de EU een nefast democratisch tekort. We zouden met enkele moeilijke, maar moedige beslissingen dat tekort kunnen tenietdoen.

Het verkiezingsjaar 2024 bood de meesten van ons de kans een stem uit te brengen op gemeentelijk, nationaal en Europees niveau. Voor sommigen, waaronder ikzelf, waren de Europese verkiezingen een allereerste kennismaking met de stembus. Sindsdien verwonder ik me over wat er met die stem is gebeurd. Bitter weinig, moet ik vaststellen. Maar wat moet er veranderen?

De Europese Commissie mag niet langer de bovenhand hebben en de Unie moet zich vervellen tot een democratische federatie. Daarvoor is een unie van staten met een klassiek tweekamerstelsel nodig, waarin zowel de gehele Europese bevolking als de lidstaten vertegenwoordigd worden in aparte parlementen. Die twee wetgevende kamers moeten op gelijke voet betrokken worden in de wetgevingsprocedure. 

Het zoenoffer

De enige Europese instelling waarvoor we kunnen stemmen, is het Europees Parlement. Hoewel dat parlement zijn controlemechanismen heeft, speelt het een zwakke rol binnen de EU. Daardoor fungeert het eerder als een democratisch zoenoffer. Het is een publiek geheim dat het echte machtsorgaan van de EU de Europese Commissie is. Die machtspositie van de Commissie steunt op het feit dat zij de enige instantie is die 'wetten' ter stemming mag voorleggen in de Raad en het Parlement.

De grondslag van een democratie is de mogelijkheid voor de kiezer om tijdig het beleid te veranderen. Niet alleen de onaantastbaarheid van de Europese Commissie verhindert dat, ook de fundamentele verdragen van de EU vormen een belemmering. Het economisch liberalisme staat er namelijk in vastgebeiteld. Ongeacht de politieke voorkeur, vormt een dergelijke betonnering van een politiek concept een democratisch struikelblok. Het laat weinig ruimte voor politieke vernieuwing. 

De deelstaten hebben daarnaast te veel het overgewicht in de besluitvorming van de EU. De Europese Raad is de belichaming van deze deelstatelijke vertegenwoordiging op Europees vlak. De regeringsleiders van elke lidstaat zetelen er en ze beslissen doorgaans bij consensus. De vereiste unanimiteit, die neerkomt op een vetorecht voor iedereen, is allerminst democratisch.

Het alternatief

Met volgende concrete voorstellen zou de EU er al heel wat democratischer uitzien. We moeten komaf maken met de consensusvereiste in de Raad. Dat maakt de EU alleen maar afhankelijk van figuren die de Europese waarden aan de laars lappen. Denk maar aan Viktor Orban of Robert Fico. Het initiatiefrecht moet aan elke wetgevende kamer – Commissie, Raad en Parlement – toekomen. Hoewel dat de facto weinig effect zal hebben, is het juridisch gezien een gelijkschakeling waar elke democratische federatie naar smacht. 

Er zou alsnog een grondige hervorming moeten plaatsvinden, waarin de structuur, de verdragen en de bevoegdheden van de EU herwerkt worden. De immense globale uitdagingen van vandaag vragen om een sterke, daadkrachtige Unie. Daarvoor zal de EU allereerst haar eigen zwakheden moeten overwinnen. 

De EU moet uit haar supranationale structuur treden en evolueren tot een werkelijke federatie. Het klassieke, goed functionerende tweekamerstelsel is de beste institutionele constructie. Alleen zo kan de EU met het juiste mandaat doeltreffend gevoelige politieke kwesties aanpakken.

Dreas Detobel is Vetoraan en student Rechten aan de KU Leuven.

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.