Thomas Hertog: 'De Einsteintelescoop is mijn cadeau voor de volgende generatie'

Thomas Hertog valt met de deur in huis wanneer we hem ontmoeten: 'Kosmologie is helemaal niet niche. Het raakt aan de fundamentele vragen van de mensheid.' De kosmoloog verdedigt zich met het enthousiasme van een gerespecteerd onderzoeker en fervent wetenschapscommunicator. De miljarden die naar de Einsteintelescoop gaan, leveren hem een sterk argument. 

We spreken Hertog in zijn bureau waar het krijtbord vol staat met onbegrijpelijke wiskundige formules. De boekenkast achter hem vertelt zijn verhaal: stapels fysicaboeken, een beeldje van Stephen Hawking en een hele plank voor zijn recentste boek.

De professor theoretische fysica heeft jarenlang zij aan zij gestaan met Stephen Hawking. Zijn naam wordt dan ook te pas en te onpas in één adem genoemd met zijn oude meester. 'In de communicatie naar het brede publiek helpt het natuurlijk om Hawking erbij te betrekken, of Einstein of wie dan ook. Maar ik heb er gemengde gevoelens bij.'

Waar is die samenwerking begonnen?
Thomas Hertog: 'Dat gaat terug naar mijn studententijd, ondertussen een tijdje geleden. (lacht) Ik studeerde Natuurkunde, maar had ook een sterke interesse in de filosofie en de kosmologie. Maar na de splitsing van de universiteit is de wetenschappelijke erfenis van Georges Lemaître terechtgekomen in Louvain-La-Neuve. Er was geen kosmoloog meer te vinden in Leuven.' 

'Dat heeft mij naar het buitenland geleid. Ik ben op Erasmus gegaan in Dublin en daar vertelden ze me dat ik in Cambridge moest zijn. Dat was het mekka van de kosmologie. Dus ging ik naar Cambridge. Eenmaal daar, vernam ik dat de student met de beste punten een mailtje van Stephen Hawking mocht verwachten. Zo ben ik dan bij hem terechtgekomen.'

Wat voor persoon was Hawking?
'Dat was ook een periode waarin ik hem vrij goed kon verstaan. Eind jaren 90' beschikte hij over een spraakcomputer waarmee hij vrij vlot zinnen kon structuren. Daarvoor was zijn stem een stuk moeilijker te verstaan, je moest al een native zijn om hem te kunnen begrijpen. Later, in de jaren 2000, is de communicatie opnieuw moeizamer geworden, maar tegen die tijd werkten we al zo lang samen dat we op dezelfde golflengte zaten.'

Hawking was meer dan een fysicus. Hij was een celebrity. Belemmert dat de carrière van een wetenschapper? 
'Ik ga akkoord met Hawking in de zin dat wetenschap ook een menselijke activiteit is. Op lange termijn is het belangrijk dat wetenschappelijke ontdekkingen onderdeel zijn van een maatschappelijk debat. Voor mij is het essentieel dat een wetenschapper die verbinding met de maatschappij aangaat.' 

'Iedereen heeft zijn stijl daarin: je hoeft daarvoor geen celebrity te zijn. Hawking had altijd al een talent om zijn wetenschap te communiceren met zijn humor, iets wat hij ten volle heeft uitgespeeld. Zo kwam hij bijvoorbeeld voor in The Big Bang Theory.'

'Er zijn wel een paar problematische gevallen geweest. In 2004 presenteerde hij een ontdekking op een zeer mediagenieke manier, nog voordat er een wetenschappelijke consensus over bestond. Hawking kon met zo'n breed bereik simpelweg geen foutloos parcours lopen maar wel leren waar het misgelopen is. Wetenschapscommunicatie blijft toch een uitdaging op zich en persoonlijk hou ik dat het liefst apart van de wetenschap.'

Uw carrière is sterk beïnvloed door Hawking en in de Vlaamse media komen jullie namen vaak samen voor. Stoort dat? Wilt u niet uw eigen identiteit scheppen?
(lacht) 'Dat is een moeilijke vraag. Enerzijds vind ik het soms onnodig en ongepast. Hawking wordt bijvoorbeeld soms aangehaald bij mijn werk over zwaartekrachtsgolven, waar hij niets mee te maken had. Het is een gemakkelijkheidsoplossing voor mensen die hun huiswerk niet gemaakt hebben.' 

'Anderzijds heb ik veel van hem geleerd en is het een fantastische kapstok geweest. Wetenschap heeft maatschappelijk draagvlak nodig, en het betrekken van grote namen zoals Hawking helpt daarbij.'

Wat zou u binnen uw loopbaan nog willen bereiken met de kosmologie? 
'Kosmologie is al heel ver gekomen. Wij denken nu dat die oerknal niet zomaar een explosie was, en zelfs niet zomaar de oorsprong van tijd, maar ook de oorsprong van de natuurkunde zelf. Met andere woorden, natuurwetten zijn geleidelijk aan gekristalliseerd in die prille fase. Ze zijn dus niet waarheden die vooraf gingen aan dat heelal, zoals Einstein en de vroege Hawking dachten.'

'Nu, als je die hypothese wil testen, dan kom je uit bij de Einsteintelescoop. Het ontstaansproces van de natuurwetten zou namelijk gepaard gaan met uitbarstingen van gravitatiegolven die nu als een soort achtergrondruis overal aanwezig zouden zijn. Die fossielen van de oerknal wil ik met de Einsteintelescoop te pakken krijgen.'

Kosmologie is geen makkelijke studie. Voelt u soms wanhoop dat het nergens naartoe gaat? 
'Natuurlijk dacht ik als jonge knaap, toen ik het bureau van Hawking binnenliep: we gaan dat hier eens oplossen, de theorie van de oerknal. En dan ontdek je dat dat verdraaid moeilijk is. Je kan ook niet anders dan er diep in te duiken en er je hele leven aan te wijden.'

'De hoop die ik aanvankelijk had om het finaal antwoord te vinden is getransformeerd in iets anders, iets mooiers. Er zijn weinig projecten van de mensheid die zo transgenerationeel verbindend zijn en zo diep graven. Doorheen mijn carrière heb ik gerealiseerd dat die zoektocht niet bij mij zal eindigen.'

'Dat is iets wat je als jonge knaap eigenlijk nog niet kunt vatten. De Einsteintelescoop is mijn cadeau voor de volgende generatie, ik ga er niets aan hebben. Net zoals Lemaître dat deed voor ons. Er is toch niks mooier.'