Samen sterk! Of samen verblind?

De stad van de liefde is in de afgelopen weken veranderd in de stad van het protest. Ik heb het dan over Parijs. Studenten zijn collectief op straat gekomen om te protesteren tegen, onder meer, de slechte onderwijskwaliteit en het leven dat steeds duurder wordt. De beelden van de protesten die op sociale media circuleren zijn tegelijkertijd fascinerend en schokkerend.

Hoop in hopeloze tijden

Vandaag de dag leven we in een wereld waarin heel veel kan gebeuren op korte tijd, de toekomst onzeker is en de mens stilletjes aan betekenis verliest. Vooral de jongere generatie ligt daarvan wakker. Wanneer ik een babbeltje sla met een vriend of toevallig de discussie van de tafel naast ons op café meevolg, merk ik opvallend vaak dat het over zorgwekkende problemen in het leven en de daarbij horende angsten gaat.

We mogen niet alle hoop verliezen. De studenten in Parijs – en ondertussen ook in andere steden in verschillende landen – hebben aangetoond hoe sterk we kunnen zijn als we samenkomen en een doel nastreven. De protesten hebben duidelijk invloed gehad op het politieke landschap in Frankrijk.

Die overwinningen geven de jongeren terug hoop. Ze tonen dat we onze doelen kunnen bereiken als we er samen naartoe werken en dat we effectief verandering kunnen teweegbrengen. Terwijl men de hoop verliest in deze wereld, plant de collectiviteit daarentegen een stukje hoop en moed.

De symptomen van de protesten

De collectiviteit kan dus als instrument gebruikt worden om te verkrijgen wat men wil. Hier komt een gevaar bij kijken: de collectiviteit kan ook dienen voor een slecht doel. De geschiedenis biedt ons tal van voorbeelden aan waarin de collectiviteit ten dienste staat van slechte doelen.

Op de filmpjes op sociale media is te zien hoe de eigenaars van de winkeltjes de massa proberen tegen te houden en vervolgens terneergeslagen zitten te huilen, omdat ze misschien wel hun enige inkomstenbron verloren zijn. Daarnaast zijn er auto's en gebouwen in brand gestoken.

De demonstranten, waarschijnlijk vol van adrenaline, hebben wellicht niet aan de gevolgen van die branden gedacht. De eigenaars van die auto's hebben dat toch niet verdiend? Bovendien zijn die branden ook nog eens schadelijk voor het milieu. 

De psychologie van de collectieve geest

Hoe komt het nu dat een gevoel van samenhorigheid zowel tot deze positieve als negatieve gevolgen kan leiden? Analoog aan de recente protesten in Parijs, had Gustave Le Bon, een Franse polymath, de commune van Parijs meegemaakt en hieruit inspiratie gehaald om zijn theorie over de massapsychologie uit te werken.

Le Bon stelde drie belangrijke bevindingen vast die toepasbaar zijn op de protesten. Hij stelt dat in grote groepen de anonimiteit van een individu stijgt, waardoor zijn verantwoordelijkheid daalt. Tijdens de protesten speelt de anonimiteit van de demonstranten een modererende rol. Omdat ze met zoveel zijn, verdwijnen de verantwoordelijkheden op individueel niveau. Elk individu, binnen een grote groep, is bereid om onverantwoorde dingen te doen.

Daarnaast stelde Le Bon dat emoties besmettelijk zijn binnen een grote groep. Tijdens zo'n protest voel je automatisch mee met de groep, omdat je er deel van uitmaakt. De emotionele geestestoestand van het individu krijgt vorm binnen en door de massa.

Ten slotte, stelt hij, worden suggesties als waarheden beschouwd in grote groepen. Men verliest kritisch denkvermogen en volgt de collectieve geest. We kunnen uit deze bevindingen en uit de recente gebeurtenissen concluderen dat zo'n collectieve geest effectief heel krachtig kan zijn, maar dat die tegelijkertijd de potentie in zich draagt om met die kracht voor opschudding te zorgen.

Yaman Yilmaz is Vetoraan en student Psychologie aan de KU Leuven.

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.