Wanneer politici vastzitten tussen populisme en technocratie: 'Onze democratie zit klem'

'Als regeringsleider is er niets zo prettig als zeggen dat er geen alternatief is voor het beleid dat je voert', zegt Tom van der Meer, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. 'Maar eigenlijk zeggen politieke leiders daarmee dat ze gedwongen worden om een bepaald beleid te voeren. Of dat ze vinden dat wat ze doen gewoonweg het beste is.'

Zoals premier Bart De Wever regelmatig doet door het beleid van zijn regering te verdedigen met de Thatcheriaanse uitspraak 'There is no alternative'. 'Elke keer als iemand dat zegt, moet je dat lezen als: wat ik doe is gewoon het beste', zegt hij. 'En moet je beginnen denken: hier ben ik het misschien niet helemaal mee eens.'

Op het naamkaartje naast een lokaaltje op de verdieping politieke wetenschappen van de faculteit Sociale Wetenschappen is er een naam bijgeschreven: Tom van der Meer. Normaal resideert de Nederlandse politicoloog in Amsterdam, maar voor enkele dagen verblijft hij aan de KU Leuven. Zijn bezoek staat in het teken van de these waarmee van der Meer de laatste jaren rondtrekt en waarover hij een boek over schreef: waardenloze politiek.

Want die zie je steeds meer opduiken in Europese democratieën, vertelt hij wanneer we hem even apart nemen vlak voor zijn lezing. 'De democratie staat in heel veel landen onder druk, en daarbij moeten we vaak denken aan landen zoals Hongarije of de Verenigde Staten. Eén partij neemt daar de macht en is zo in staat om de democratie van binnenuit te knechten en ondergeschikt te maken.'

Maar het gevaar voor de democratie in landen als België of Nederland schuilt elders, zegt van der Meer. 'Onze democratie is misschien veilig voor een wannabe dictator die de democratie knecht, maar bij ons is het probleem anders. Onze democratie zit klem tussen twee types van bestuur.'

'Enerzijds een breed politiek midden, dat uit een soort verlegenheid niet meer in staat is om grote politieke thema's aan te snijden.' De technocratie, met andere woorden. 'Langs de andere kant zitten de uitdagers van het populisme. Maar zowel de technocraat als de populist ontkent tot op zekere hoogte het belang en de legitimiteit van het maken van keuzes.'

Daarmee zit u op de lijn van Cas Mudde, die populisme als technocratie als evenwaardige bedreigingen voor de democratie ziet.
Tom van der Meer: 'Zeker. De technocraat zal zeggen dat je het nog niet snapt: "Ik leg het je nog wel een keertje uit." Dat je het niet met hem eens bent, is geen legitieme positie voor een technocraat. Terwijl voor een populist geldt: als je het niet met me eens bent, dan ben je corrupt. Niet echt deel van het echte volk. Dan ben je ook niet legitiem.'

'Dat terwijl democratie juist in grote mate draait rond het belang van keuze. Chantal Mouffe of Elmer Schattsneider hadden het daar ook al over: als mensen geen keuze hebben, kunnen ze ook geen keuze maken. Dan is er ook geen volkssoevereiniteit meer, en kunnen we geen richting geven aan onze samenleving. Die keuze komt voort uit alternatieven.'

'Alternatieven komen dan weer voort uit conflicten in onze samenleving. Niet door elkaar de hersens in te slaan, maar door te discussiëren over de verschillende ideeën, belangen of waarden voor de toekomst. Dat is democratisch pluralisme, en dat is de essentie – al is het niet de enige – van democratie die in de verdrukking dreigt te komen.'

We kunnen ons allemaal wel iets bij populisme voorstellen. Hoe ziet de technocratie eruit?
'Nou, ik denk niet dat je ver hoeft te gaan. Veel van populisme of technocratie zit 'm al in stijl. Je kan de legitimiteit van hen met wie je het niet eens bent al ondermijnen met technocratische of populistische argumenten, zonder dat je per se een technocraat of populist hoeft te zijn. Wat je vaak ziet, is dat heel grote en ingewikkelde thema's worden neergezet als problemen met één beste oplossing.'

'Een technocraat zal bijvoorbeeld zeggen: "Dames en heren, we moeten besparen en we hebben geen keuze. De experten zeggen dat we miljarden moeten ombuigen, anders komen we in de problemen."'

Maar hoe kan je technocratie bestrijden zonder de legitimiteit van wetenschap onderuit te halen?
'Dat is inderdaad een moeilijke afweging. Het begint al bij het erkennen van de rol van verschillende actoren. Wetenschap kan aangeven wat de gevolgen van een bepaalde keuze zullen zijn voor allerhande beleidsdomeinen. Dat betekent echter niet dat wetenschappers moeten bepalen welk beleid we moeten voeren. Dát is een politieke afweging.'

Die analyse maakte socioloog Max Weber al in het begin van de twintigste eeuw. Hoe is het zover gekomen?
'Ik heb de indruk dat veel politieke partijen zich zijn gaan vereenzelvigen met de staat. Dat is ook wat de Ierse politicoloog Peter Mair schrijft in Ruling The Void: partijen zijn verleerd waarom ze bestaan en op welke manier ze van elkaar te onderscheiden zijn.'

'Conflict is ook voor hen belangrijk. Compromissen zijn belangrijk, maar krijgen pas betekenis wanneer je daarvoor eerst conflict hebt gehad. Pas als je weet dat er verschillen bestaan, kan je redeneren waarom een compromis je verder helpt of niet. Als je die eerste stap overslaat, heb je geen compromis maar technocratie.'

'Partijen hadden niet goed door wat het belang van conflict was. En daardoor lieten ze zich overrompelen door partijen die een heel specifieke vorm van conflict hanteren: dat van de poppetjes. Dat was één probleem.'

De focus op de politieke leiders, eerder dan de politiek.
'Vervolgens kan je kijken naar waarom dat nou ontstaat. De macht binnen heel veel politieke partijen is deels verschoven naar de politieke leider, de top in het parlement of de regering. In België geldt dat minder door jullie unieke vorm van particratie, waarin jullie land daadwerkelijk afwijkt van andere landen.'

'Maar wanneer de leiders in de regering of het parlement de macht hebben over een partij, heeft dat als risico dat de korte termijn belangrijker zal zijn. Stel dat je in de regering zit en kopstuk bent van je politieke partij: wat is er fijner dan dat je afspraken kan uitvoeren in een regering, zonder dat je lastiggevallen wordt met discussies over ideologie en waarden? Voor een regeringsleider is het heel prettig om die discussie uit de weg te gaan.'

Zodat je het niet moet hebben over ideologie.
'Precies, dan kan je gewoon je beleid uitvoeren. Alleen verzwakt dat op lange termijn de kleur van je partij. Die verschuivingen hebben in verschillende landen plaatsgevonden, zoals bij de Conservatieve Partij in het Verenigd Koninkrijk of bij partijen in Nederland. We zitten ook in een media-omgeving die meer nadruk is gaan leggen op de korte termijn, op de poppetjes en op schandalen. Er wordt minder op de lange termijn ingegaan.'

'Doordat de media meer focussen op schandalen, gebruiken politici technocratische argumenten om hun verantwoordelijkheid te ontlopen. Dat zag je in Nederland in de toeslagenaffaire. Dat was een groot schandaal dat ging over mensen die foutjes hadden gemaakt in hun aangifte, waardoor hun toeslag (uitkering, red.) jarenlang met terugwerkende kracht werd afgenomen en mensen dus massaal in de problemen kwamen.'

'Toen er hier vervolgens onderzoeken naar kwamen vanuit het parlement, reageerden de verantwoordelijke bestuurders door te zeggen dat het niet ging om een ideologische keuze, maar een uitvoeringsprobleem. Daarmee suggereerden ze dat er niets bewust achter zat en dat ze er niet voor verantwoordelijk voor waren. Ze zeiden steeds: "We hadden misschien eerder moeten luisteren, maar de kern van het probleem zat niet bij de politici, maar bij de uitvoerders."'

Cas Mudde vindt ook dat te veel politieke thema's gedepolitiseerd raakten. Langs de andere kant klinken er ook pleidooien om moeilijke thema's juist wél te depolitiseren via deliberatieve burgerpanels.
'We hebben beide nodig. Waar er nu vooral een tekort aan is, is richtinggevend politiseren. Conflict op zichzelf zal je altijd hebben in politiek. De vraag is: wat is nou kwalitatief hoogstaand conflict? Waar heeft de democratie ook inhoudelijk wat aan? Met wat conflict over de poppetjes kom je niet ver mee. Dat geeft op zichzelf geen richting aan een samenleving.'

'Dan kan je conflict hebben over de inhoud. Meer of minder bezuinigingen, meer of minder steun aan Oekraïne. Dat geeft al richting. Maar daaronder ligt een derde laag van conflict verscholen: welk type conflict willen we op de agenda zetten? Wil je een economisch of cultureel conflict? Dat bevat al veel weerstand.'

'Niet eens politiseren op zichzelf, maar weten wat je politiseert en waarom. Het maakt erg uit of je een conflict agendeert langs economische of culturele breuklijnen. In het tweede geval levert dat binnen links groene partijen als winnaar op, en binnen rechts radicaal-rechtse partijen.'

De postmoderne breuklijn.
'Precies. Het maakt erg uit of je een onderwerp als wonen, zorg of onderwijs beschouwt als een economisch, cultureel of migratieprobleem. Voor beide valt wat te zeggen. Het is niet aan mij om te bepalen welke breuklijnen geagendeerd moeten worden, maar het is belangrijk dat politici doorhebben wat ze politiseren en waarom. Dan krijg je een betere kwaliteit van je maatschappelijk debat, en zo ook van de democratie.'

'De laatste decennia zijn in heel veel landen middenpartijen meegegaan in het agenderen van het cultureel conflict. Maar dat is niet het enige soort conflict, en zeker niet het soort waar zij noodzakelijk baat bij hebben. In verschillende landen is daar op verschillende manieren op gereageerd.'

'In Zweden en Nederland namen centrumpartijen die framing van migratie over, maar daardoor won radicaal-rechts en niet centrumrechts. Dat is een fenomeen dat we wel vaker zien. Ik heb het idee dat partijen in België of Duitsland daar naar keken, en dachten: als wij dezelfde tactiek gaan volgen, gaan wij hetzelfde probleem krijgen. En dan zie je plots dat ze vlak voor de verkiezingen een andere afslag namen en anders zijn gaan agenderen. Dat heeft gevolgen voor de democratie.'

Wat volgt er na politisering?
'Politiseren is slechts de eerste stap. Hoe kan je vanuit politisering weer richting geven aan het bestuur? Daar is het compromis erg van belang. Dat kan op verschillende manieren vorm krijgen. Je kan zoals in Nederland en België het compromis in het midden proberen te vinden, maar dat is knap lastig (Bart De Wever sloot voor zijn Arizonaregering een coalitie met onder andere, liberalen, christendemocraten en socialisten, red.).'

'Het kan wel werken: als je als partij in staat bent om ook in een brede middencoalitie jezelf te blijven profileren, blijf je je kiezers alternatieven bieden. Dan zeg je: wij hebben gekozen voor het compromis, maar als het aan ons ligt willen we eigenlijk dit. Mensen kunnen dit volgen, begrijpen en zelfs waarderen.'

'Het alternatief is dat het compromis in blokken wordt gevonden, zoals in Scandinavische landen. In Denemarken bestaat er een links en rechts blok, en in principe wisselen die elkaar af. Al zag je bij de laatste verkiezingen dat er een derde blok is ontstaan in het midden, wat dat dan weer bemoeilijkt. Maar compromis blijft noodzakelijk.'

In burgerraden is dat compromis niet zichtbaar. Zijn ze schadelijk voor de democratie?
'Op zichzelf niet. Ze kunnen een waardevolle aanvulling zijn op sommige vraagstukken in de vertegenwoordigende democratie, en kunnen soms tot doorbraken leiden. Maar wat mij verbaast in deze discussie, is dat de imperfecte praktijk van de vertegenwoordigende democratie met al haar tekortkomingen wordt vergeleken met de idealen van de alternatieve, deliberatieve democratie.'

'Kijk, burgers zijn hartstikke goed in staat om deel te nemen aan burgerraden. Burgers kúnnen dit. Ze komen tot conclusies die nuttig en informatief zijn, maar er zijn ook tekortkomingen aan verbonden, waar we tot nu toe nog geen antwoord op hebben gekregen. Burgerraden zijn selectief samengesteld. Ook voor burgerraden geldt dat ze pas echt effectief zijn wanneer ze ingebed zijn in een politiek systeem dat naar hen luistert.'

'Ook statistische vereisten spelen een rol bij burgerraden. We weten vanuit de statistiek dat je pas een vertegenwoordigende steekproef krijgt als je 500 à 1000 mensen bevraagt, maar bij burgerraden denkt men genoeg te hebben aan enkele tientallen. Bovendien zullen de meeste mensen in hun leven nooit worden ingeloot in zo'n burgerpanel. Zij die niet worden ingeloot, zijn zich vaak ook niet bewust van zo'n burgerraad.'

'Dan is de vraag: wat doet dat met legitimiteit? Die is heel beperkt. Voor de deelnemers zelf is het misschien heel positief, maar voor de mensen die niet deelnemen, weten we het gewoonweg niet. Je naar het stemhokje te begeven, je zo laten vertegenwoordigen en tegelijkertijd politici ter verantwoording te roepen, heeft een bepaalde legitimerende werking. Dat ontbreekt bij burgerraden.'

Burgerraden kampen vaak met dezelfde tekortkomingen. Waarom worden ze dan als ideaal gezien?
'Omdat heel vaak naar de interne werking van burgerraden wordt gekeken. Ja, die is goed. Alleen zit het lastige 'm in de wisselwerking met de bredere politiek, de legitimiteit onder brede groepen en de samenstelling van die burgerraden. Daar wordt minder naar gekeken. Daarom zijn enkele van de meest succesvolle voorbeelden degenen waarin de tekortkomingen worden opgeheven, zoals bij het abortusvraagstuk in Ierland.'

'Maar dat was niet alleen maar een oplossing via burgerraden. Via de directe democratie werd een thema op de agenda van het parlement geplaatst. Het parlement riep dan een burgerraad uit, dat met enkele scenario's kwam, die dan weer naar het parlement gingen. Uiteindelijk heeft de bevolking er zich met een referendum over uitgesproken. Het zit 'm in de wisselwerking dat de tekortkomingen van al die verschillende modellen van democratie worden opgelost.'

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.