Eén jaar Severine Vermeire: 'Vier jaar zitten er snel op. Ik hoop op een tweede termijn'

'Ik heb het thuis al gezegd: als je mij ziet veranderen, moet je het zeggen', lacht Severine Vermeire. 'Dan mogen jullie erover schrijven. Ik hoop dat ik niet verander. Een van de zaken waar ik op probeer te letten, is om authentiek te blijven. Het rectorschap is een uitdagende job, zoals topsport. Hiervoor werkte ik ook al wel best hard, maar het verschil is dat ik nu continu alert moet zijn.' 

Net geen jaar geleden kwam Severine Vermeire als winnaar uit de rectorverkiezingen. Hoewel de professor gastro-enterologie de campagne startte als onbekende en relatief onervaren kandidaat, groeide ze uit tot de favoriet. Ondertussen zit ze stevig op haar stoel als rector van de KU Leuven. 

Veel liet ze zich nog niet opmerken door het brede publiek. Maar nu haar eerste academiejaar als rector op haar einde loopt, en het beleidsplan in een versnellende fase komt, maakt ze graag met Veto de balans op. Want Vermeire zette hoog in tijdens haar campagne. 

Ze beloofde een nieuwe wind aan de universiteit, en wilde hartig snoeien in het aantal raden en gremia. 'Na slechts een jaar kan je amper zeggen dat het allemaal al gelukt is. Het is een work in progress. We zijn stappen aan het zetten', zegt ze. 'Ik heb vertrouwen gekregen na de verkiezing. Maar dat moet je ook geven aan de mensen. Dat ben ik altijd blijven zeggen.'

'Ik wil zoveel mogelijk vereenvoudiging waar het kan. De universiteit is een groot en complex huis. Het is belangrijk dat er kaders en regels zijn. Maar er ligt wel een laagje stof op al die kaders en regels. Daarom mag er wat afgestoft worden.' 

Vereenvoudiging, is dat dé prioriteit van Vermeire I?
'Niet alleen. In het strategisch plan heb ik er zes thema's uitgehaald, en die komen goed overeen met mijn campagneplan. We hielden daarvoor ook rekening met de input van veel geledingen aan onze universiteit. Niet alleen vereenvoudiging, maar ook het aanpakken van de werkdruk en aandacht voor het welzijn van iedereen aan onze universiteit is belangrijk.'

Wat is dan dé prioriteit?
'Opnieuw: er is niet één prioriteit. Er zijn zes "tegels" waaraan gewerkt wordt. Eén rode draad is het gebruik van AI. We denken daarbij aan de studenten: hoe brengen we AI-geletterdheid binnen in de curricula? Hoe examineren we? Ondertussen kijken we ook naar de docenten en ons personeel. Op dit moment gaan we heel actief na of AI bij bepaalde processen aan de universiteit voor meer efficiëntie kan zorgen. Dat kan de werkdruk verminderen.' 

In de academische wereld loopt het al eens fout. UGent-rector Petra De Sutter gaf een speech met gehallucineerde citaten. Vond u dat een moeilijk moment als rector?
'Niet alleen als rector. Volgens mij hebben veel mensen in een leidinggevende positie toen even gedacht: "Wow, dit kan misschien ook mij overkomen." Het is vooral een les aan onszelf: als we AI inzetten, laten we dan alstublieft ons eigen brein blijven gebruiken. We moeten kritisch blijven nadenken over alles wat we lezen en zien.' 

Hebt u de citaten van uw speech aan de opening van het academiejaar na het nieuws over De Sutter nog eens gecheckt?
'Ik moet heel eerlijk zeggen dat ik onmiddellijk mijn speech terug heb bovengehaald.'

Dat deden wij ook. We vonden niets.
'Heel diep vanbinnen had ik het gevoel: "Oh nee". Maar het kon niet dat mijn citaten vals waren. Daar was ik voor driehonderd procent van overtuigd: ik had tijdens het schrijven geen AI gebruikt. Toch heb ik mijn speech eens nagelezen. En ik ben niet de enige. Ik geloof dat het nieuws bij veel mensen de ogen heeft geopend.' 

'Op dat moment waren we gelukkig net het AI-bootcamp voor personeel aan het uitrollen. Het was nog niet helemaal klaar, maar ik dacht: "yes". Dit komt geen minuut te laat.' 

Komt er ook een AI-bootcamp voor studenten?
'Technisch is dat zeker mogelijk. We kozen ervoor om ons eerst te richten op het personeel, omdat ik geloof dat de studentengeneratie veel meer mee is met AI. Zij hebben andere noden. Mensen van mijn leeftijd zijn niet opgegroeid met de computer, laat staan met ChatGPT of Copilot.'

'Nu bekijken we hoe we het bootcamp ook toegankelijk kunnen maken voor studenten. Sommige modules zouden voor jullie te gemakkelijk zijn. Maar bepaalde passages over de juridische en ethische aspecten zouden jullie wel kunnen boeien. Eens we modules openstellen, is het aan de studenten om te beslissen wat ze daarmee doen. Tijdens de komende maanden gaan we jullie vooral laten blokken.'

Gebruikt u zelf artificiële intelligentie?
'Niet dagelijks. In vergelijking met sommige van mijn collega's maak ik er wellicht minimaal gebruik van. Maar als ik bijvoorbeeld teksten moet schrijven of verbeteren kan AI helpen om mijn gedachten in bullet points om te zetten naar een vloeiende tekst.' 

'Als ik een heel moeilijke boodschap moet brengen, die emotioneel geladen is, dan kijk ik ook met AI na of die nog empathischer kan. Soms sta je versteld hoe de toon van een tekst kan veranderen door twee tot drie woorden.' 

Denkt u al aan Vermeire II?
(lacht) 'Nu moet ik even nadenken, want dit gaan jullie zeker opschrijven. We zijn nu een jaar bezig, en dat is voorbij gevlogen. Vier jaar zitten er snel op. Dus ik hoop op een tweede termijn. Het team zit goed en er is veel enthousiasme rondom mij. En in zo'n groot "huis" is het goed dat je voldoende tijd hebt.'

Impliciet bond u zich al aan een tweede termijn. U wil de interne financierings­stromen, het allocatiemodel van de universiteit, aanpakken. Dat lukt niet op vier jaar tijd.
'Dat klopt. Die oefening moet echt gemaakt worden: er is in jaren niet meer naar gekeken. Met de voorbereidingen gaan we deze zomer aan de slag. Als iedereen goed uitgerust is.'

'We houden dan een conclaaf van drie dagen met de vicerectoren. Ik heb ook de decanen van alle faculteiten gevraagd om één dag aan te sluiten. Daar wil ik voor het eerst een debat over het interne allocatiemodel voeren.' 

'Ik wil vooral overleggen wat de criteria zijn waarover wij vinden dat het geld aan de universiteit verdeeld moet worden. En ik heb het tijdens mijn campagne al gezegd: geen enkele faculteit moet vrezen voor zijn of haar bestaansrecht. Ik wil zeker geen faculteit opdoeken.' 

Stelt u het plan uit naar een eventuele tweede termijn om zeker herverkozen te worden?
'Nee, zo zit ik niet in elkaar. We gaan het debat nu niet uit de weg, maar moeten evenmin paniekvoetbal spelen. We moeten dit dossier voldoende tijd geven. Ik hoop erop dat we de grote principes van het allocatiemodel volgend jaar kunnen afkloppen.' 

'De eerstvolgende stap is een foto nemen van hoe het nu gebeurt, en een foto volgens de nieuwe principes. Als er dan heel grote verschuivingen zouden plaatsvinden ten nadele van één of twee faculteiten, dan moeten we terug rond de tafel gaan zitten. Ik wil iedereen erbij betrekken. Tegelijkertijd zijn er faculteiten die eindelijk die nieuwe foto's willen.' 

Op Vlaams niveau wordt er aan een nieuw financieringsmodel voor de universiteiten gewerkt. Zal u daar rekening mee houden voor het Leuvense allocatiemodel?
'Voor een deel wel. De criteria op basis waarvan het geld wordt verdeeld vanuit Vlaanderen naar de universiteiten zijn onderzoek en onderwijs. Het is dus niet zo dat wij onderwijs en onderzoek in ons intern allocatiemodel helemaal niet zouden laten meetellen. Dat zou absurd zijn. Er moet een beetje een correlatie zijn. Maar het moet geen één-op-één relatie zijn. Voor het financieringsmodel kijkt de minister ook naar de universiteiten.'

Er bestaat dialoog?
(stil) 'Euhm, dat is nog eufemistisch uitge­drukt. Is er dialoog? Er worden aan ons vragen gesteld. En we proberen daar antwoorden op te bieden. Maar we hebben de minister nog niet samen met de vijf Vlaamse rectoren kunnen zien. Dat is echt jammer.'

Dat is pijnlijk.
'Ik zou graag hebben dat we twee of drie keer per jaar gewoon kunnen samenzitten, waarbij we punten kunnen aanhalen over wat er bij ons leeft. De minister kan dan haar plannen uit de doeken doen. Dan kunnen wij kijken waar we haar kunnen helpen met haar beleid, met onze expertise. En vooral: opdat ze voeling heeft met onze zorgen en uitdagingen. Dat zou ik een normale manier van samenwerken vinden.'

Denkt u dat het hoger onderwijs haar gewoon niet interesseert?
(zwijgt) 'Dat zal je aan haar moeten vragen. Ze zegt nochtans dat ze een fiere alumna is van deze universiteit. Ze heeft natuurlijk een grote portefeuille. Niet alleen het hoger onderwijs behoort tot haar bevoegdheden. Maar we proberen toch telkens weer duidelijk te maken dat hoger onderwijs óók belangrijk is. Na de besparingen van vorig semester, hebben we toch geprobeerd om duidelijk te maken dat we voldoende getroffen zijn.'

Er volgt wel beleid over hoger onderwijs. Denk maar aan de aanpak van de studievoortgang.
'Het is vooral eenrichtingsverkeer. Doe dit, doe dat. Of er wordt iets opgelegd, en dan wordt er naar ons gekeken om het verder uit te werken. Neem bijvoorbeeld het dossier rond de toekenning van studiebeurzen. Er mogen uitzonderingen zijn (op de regel van minimaal 54 studiepunten per beursstudent, red.), zegt ze dan, maar het is aan de instellingen om het uit te werken. Dat zou ik graag anders zien.'

Hoe gaan jullie dat uitwerken?
'Dat zijn we aan het bespreken samen met de vijf andere universiteiten. Hoe meer we samen kunnen doen, hoe duidelijker het zal zijn voor de studenten. Het kan niet zijn dat de ene universiteit strengere uitzonderingen voorziet dan de andere. Gelijkheid voor alle studenten is essentieel.'

De hogescholen hebben onlangs een akkoord gesloten om die uitzonderingen samen af te kloppen. Zijn de univer­siteiten dat ook van plan?
'Absoluut. Er is al een werkgroep voor die reeds enkele keren is samengekomen. We moeten gemeenschappelijk kunnen zeggen welke uitzonderingen we toestaan. Denk maar aan studenten met een topsport­statuut. Dat zijn mensen die naast hun studie een topsportcarrière hebben. Zo iemand neemt gemiddeld 45 studiepunten op. Volgens de maatregelen van minister Demir zouden die geen studiebeurs kunnen hebben.'

Kwam er daar geen uitzondering voor?
'Daarom juist. De modaliteiten van de uitzonderingen moeten van de minister door ons uitgewerkt worden.'

Bent u fan van haar plannen met studievoortgang? U heeft zich daar nog niet over uitgesproken.
'Ik denk dat ik kan spreken namens de andere rectoren: we zijn heel bezorgd. De maatregelen kunnen mogelijk zorgen voor nieuwe ongelijkheden tussen studenten. Ik denk trouwens dat studenten in de eerste plaats voorstander zijn van een goede studievoortgang.'

'Elke student wil vooruit met zijn studies, wij ook. De KU Leuven heeft daarin een voortrekkersrol gespeeld: al in 2021 hebben wij de mijlpaal ingevoerd. Twee jaar later is Vlaanderen gevolgd met het drempel­decreet. De positieve effecten daarvan zien we langzaam: nu haalt 45 procent van de studenten zijn mijlpaal in één jaar. Bij de start was dat nog 41 procent.'

'Het is ook daarom dat we aan de minister hebben laten weten: wacht even met nieuwe maatregelen. Ik denk dat we haar voorlopig overtuigd hebben. De huidige maatregelen werken, geef die toch nog een paar jaar de tijd.'

Dus u hoopt dat ze die maatregelen nog even on hold zet?
'Dat hoop ik nog altijd. We hebben de data aangeleverd die aantonen dat de mijlpaal werkt. We hopen dat dat haar overtuigt om toch nog even op de rem te staan, en ons werk verder te laten doen. Als we continu andere regels opgelegd krijgen, zal het niet werken. We zijn een paar keer naar het kabinet gegaan, maar de minister was er niet voor ons. Dat is jammer.'

De Vlaamse regering wil de stuvo­middelen ook rationaliseren. De middelen zouden per regio verdeeld worden, en niet meer per instelling. Vrezen jullie dat er ook dan weinig dialoog zal zijn? 
'Ik hoop van niet. We zitten er nu allemaal een beetje door. Ik snap het niet goed: ze wil de middelen meer efficiënt inzetten, maar dan zal het weer aan ons zijn om het verder uit te werken.'

Is er ook geen trend naar verstaatsing vanuit de politiek? En minder vrijheid voor de instellingen.
'Het is een toenemende trend. De autonomie van de universiteiten moet wel gerespec­teerd worden. De regering wil steeds meer grip krijgen op wat we doen, en hoe we het doen.'

Staat de vrijheid van onderwijs onder druk?
'We moeten daar scherp in blijven, en alert blijven voor zaken die momenteel op een ander continent gebeuren. Die mogen niet overwaaien naar ons. Wij hebben het goed voor met de maatschappij, en de jonge mensen die we willen opleiden. Mijn boodschap is: vertrouw ons, en geef vertrouwen aan de universiteiten en hogeronderwijsinstellingen. Er heerst argwaan.'

Het lijkt soms alsof het beleid al op voorhand vaststaat, ondanks de grote impact.
'Ik denk dat we niet aan paniekvoetbal moeten doen. Wij – en de andere universiteiten ook – moeten uitgaan van onze sterktes, en onze eigen koers varen. We doen het al zeshonderd jaar goed, laten we verder op dat elan gaan. We moeten een voortrekkersrol blijven spelen, ook naar de maatschappij toe.'

Dat was een punt tijdens uw campagne: academici moeten zich buiten de ivoren toren begeven. Toch zien we u niet zo vaak in de media.
'Ik neem die rol enkel op als ik iets te zeggen heb. Je zal me zeker niet in een spelprogramma zien zitten. Naar mijn persoonlijke overtuiging is dat niet de taak van een rector. En als het gaat om specifieke expertise, doen onze experten aan de KU Leuven het uitstekend in de media.'

Speelt het mee dat u misschien liever geen media-aandacht heeft, dan negatieve media-aandacht? Denk bijvoorbeeld aan de UGent die van mediastorm naar mediastorm gaat.
'Soms heb je niet te kiezen, natuurlijk.'

Een voorbeeld: wat zou u doen als de controverse rond wetenschapsfilosoof en 'rassenrealist' Nathan Cofnas zich aan deze universiteit voordeed? Een deel van de professoren wilde hem niet aan hun instelling en spraken over racisme, anderen deden een beroep op de academische vrijheid.
'Om te beginnen raakt een controversiële onderzoeker sowieso niet zomaar binnen aan onze universiteit. Zo'n aanstelling wordt steeds goed geëvalueerd. Cofnas werd bovendien aangesteld als postdoctoraal onderzoeker. Dat is nog een verschil. Ik heb ook geen zicht op alle postdoctorandi die binnenkomen. Dat is de verantwoor­delijkheid van de individuele professoren.' 

Ook op dat vlak geeft u vertrouwen.
'Inderdaad. In het begin wist rector De Sutter ook niets over de aanstelling van Cofnas, geloof ik. Moeilijke dossiers zullen er aan onze universiteit ook nog komen. Dan moet je even rustig blijven, goed proberen factchecken en met de betrokkenen aan tafel zitten: met de bevoegde decaan, en met de persoon zelf. Daarna moet je een genuanceerd verhaal brengen.' 

U zou niet zeggen: deze persoon heeft aan de universiteit geen plaats?
'Eerst moet je het gesprek aangaan met die persoon zelf. Maar als diens positie onhoudbaar wordt, en als uiteindelijk blijkt dat een aanstelling raakt aan de waarden en kernmissie van onze universiteit, dan geloof ik dat je moet ingrijpen. Wie haat of racisme verkondigt, heeft hier geen plaats.'

Ook over Palestina is het in Gent onrustig. De universiteit wordt er opnieuw bezet.
'Het is hier rustiger, maar ik krijg wel gelijkaardige vragen. Er zijn studenten en collega's die willen dat we een stap verder gaan. Ik ga die gesprekken niet uit de weg en we zijn daarover op dit moment aan het nadenken. Zoiets kan niet in een vingerknip.' 

'Als we zouden besluiten om ons beleid bij te stellen, dan moeten we dat liefst in samenspraak doen met de andere rectoren. Vlaanderen is een zakdoek groot. Je moet proberen om tot een zekere gezamenlijke visie te komen.' 

De KU Leuven paste voor het eredoctoraat dat de UGent, VUB en UAntwerpen aan Francesca Albanese, VN-rapporteur voor Palestina, uitreikten. Was dat een moeilijke overweging?
'Dat was zeker geen gemakkelijke keuze, omdat er verschillende meningen leefden aan de universiteit. En nog steeds. Ik ben daarover veel gesprekken aangegaan, met decanen en vertegenwoordigers van studenten en personeel. Er waren voor- en tegenstanders. Er waren mensen die teleurgesteld waren dat we niet meededen, maar de mening die je misschien minder gehoord hebt, is dat het toch goed is dat we pasten.'

Tijdens de ceremonie gaf Albanese aan dat ze de drie universiteiten in het oog zou houden. Als ze hun beleid ten aanzien van Israël niet aanpasten, zou ze haar eredoctoraat publiekelijk intrekken. Een dreigement.   
'In dat opzicht heeft ze haar eredoctoraat inderdaad gebruikt. Ik geloof dat de universiteiten daar op voorhand niet zo over hadden stilgestaan: dat zij accountable zouden worden. Er was ook veel negatieve media-aandacht rond. Dat is jammer, want een eredoctoraat moet een mooi feest en een mooie erkenning zijn.'

'Natuurlijk vindt iedereen het verschrikkelijk wat er daar – nog altijd – gebeurt. En zeker met de aanval op Iran en Zuid-Libanon. Maar dan is de vraag: zijn wij een politiek instituut? Nee, wij moeten verschillende meningen kunnen toelaten. Je kan nooit voor iedereen genoeg doen, zeker in het geval van zo'n moeilijke en geladen thema's.' 

Een laatste vraag. Door het faillissement van een leverancier komen de officiële papieren diploma's in gedrang. U denkt aan digitale diploma's. Gaat het papieren diploma op de schop?
'Gaan jullie jullie diploma inkaderen en ophangen? (lacht) In tijden van digitalisering is dat een logische stap. Daarom werken we daarrond inderdaad beleid uit. Want als je een diploma digitaal uitreikt, moet alles juridisch waterdicht zijn, met de juiste versleuteling. Je moet ook een formaat en platform voorzien waardoor je over dertig jaar nog aan je diploma kan. Nu klim je gewoon op zolder.' (lacht) 

'Dat kan met een overgangsperiode, waarbij we diploma's zowel op papier als digitaal aanbieden. Maar uiteindelijk moeten we mee met de tijd. Dat moet iedereen. Ook ik.'

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.