'Erasmus was een superster': een duik in de trans­nationale geschiedenis van de Leuvense universiteit

Met Christiaan Engberts wandelen we de honderden trappen naar de top van de toren van de Universiteitsbibliotheek op. Hij schreef recent Decentering Leuven University, een boek over de transnationale geschiedenis van de Leuvense universiteit sinds haar 'ontstaan' in 1425. De Ladeuzebib kon daarin niet ontbreken.

Nadat ze in 1914 in brand werd gestoken door Duitse troepen, kreeg de bibliotheek een internationale symbool- en propagandafunctie voor de vernietigingsdrang van de Duitsers. Net daarom werd ze na die oorlog met veel enthousiasme heropgebouwd. 

'Veel boeken komen uit Duitsland, als onderdeel van de verdragen van Versailles', zegt Engberts. 'Maar er werden ook spontane inzamelacties gehouden, wat leidde tot leveringen uit Frankrijk, Japan, de Verenigde Staten en het Vaticaan. Die solidariteit was veel groter dan na de Tweede Wereldoorlog.'

Door haar collectie aan boeken uit alle windstreken is de bibliotheek het ideale decor voor een gesprek over het internationale karakter van Leuven. Engberts pende zijn inzichten neer in een boek van driehonderd pagina's, dat digitaal gratis beschikbaar is.

De Nederlandse historicus die in België een tweede thuis vond, is nog niet uitverteld. 'Als ik wat meer ruimte heb, blijven er een aantal zaken over die ik verder wil onderzoeken.'

Er was al veel te doen rond 600 jaar KU Leuven. Waarom dit boek?
Christiaan Engberts: 'Dit boek heeft weinig te maken met de andere festiviteiten rond de zeshonderdste verjaardag van de Leuvense universiteit. Er is op voorhand vanuit het rectoraat nagedacht over de vraag: wat willen we in het feestjaar allemaal tot stand brengen? De bedoeling was een zo breed mogelijke waaier aan activiteiten en publicaties.'

'Omdat het om een universiteit gaat, heerste natuurlijk het idee dat er ook iets tastbaars gepubliceerd moest worden over de geschiedenis van de universiteit. Dat is uiteindelijk dit boek geworden, dat zich richt op een academisch publiek. Daarom is het in het Engels geschreven, in tegenstelling tot andere, meer publieksgerichte boeken, die vorig jaar verschenen.'

Wat was 'de universiteit' tijdens jouw onderzoek?   
'Wat "de universiteit" betekent, is sowieso een interessante vraag waar ik tijdens het schrijven van het boek veel tegenaan gelopen ben. Neem bijvoorbeeld de Kruidtuin: tijdens de jaren 1800 was die geen formeel onderdeel van de universiteit, maar werd hij wel decennialang bestuurd door de hoogleraar voor Botanie van de universiteit.'

'Het Congolese Lovanium (een katholieke universiteit in Kinshasa, red.) uit de vroege twintigste eeuw vormt een gelijkaardig verhaal. Formeel gezien was Lovanium geen onderdeel van de Leuvense universiteit. Maar in het bestuur zetelden voornamelijk bestuurders en de rector uit Leuven.'

'Hoe meer je de universiteit bestudeert, hoe moeilijker het wordt om strikte definities op te stellen over wat wel binnen haar geschiedenis past, en wat niet.'

Bananen kunnen het makkelijker maken om die complexiteit te begrijpen, schrijft u.   
'Inderdaad. Als je in mijn boek het woord "banaan" voor het eerst leest, dan begrijp je meteen dat dat niet enkel een zuiver Belgisch project kan zijn. Voor haar onderzoek naar bananen moest de universiteit samenwerken met verschillende landen en NGO's over de hele wereld.'

'Dat Leuven de grootste genetische diversiteit aan bananen ter wereld bezit, heeft ook te maken met het koloniale verleden van de universiteit. Daarmee zijn de zaadjes van die kennis geplant. Ik had al vroeg besloten dat dat koloniale verleden thuishoort binnen de transnationale geschiedenis. Het onderzoek naar bananen was daarvoor een interessante casus.'

Heeft de Leuvense universiteit koloniaal bloed aan haar handen?   
'Het is overduidelijk dat de universiteit sterk betrokken is geweest bij het Belgische koloniale project. Maar de vraag over "koloniaal bloed" zou ik niet snel in de mond nemen, omdat die meer vervolgvragen oproept dan ze antwoorden biedt. Dan zou de vraag zijn: wat betekent het om bloed aan je handen te hebben, en hoe letterlijk neem je dat?'

'Ik vertrok mijn onderzoek vanuit een andere vraag: hoe kwam het dat de Leuvense universiteit van alle Belgische universiteiten het sterkst betrokkenheid bij het koloniale project lijkt te hebben?' 

'Dat verbaasde me, want mijn aanname was dat het voor een overheid gemakkelijker is om een rijksuniversiteit te mobiliseren voor een bijdrage aan het koloniale project. Toch leverden net Leuven en de Vrije Universiteit Brussel cruciale steun. Lovanium is daarvan een goed voorbeeld.'

Wat was uw conclusie?   
'Een deel van het antwoord is dat de verschillende kerk- en missiegenootschappen die in Congo bestonden, het voor de Leuvense universiteit al vlug aantrekkelijk maakten om in het koloniale verhaal meer verwikkeld te geraken dan de rijksuniversiteiten.'

Is de universiteit vandaag voldoende gedekoloniseerd?   
'Het is niet aan mij om te bepalen of die dekolonisatie voltooid of voldoende is. Die conclusie kan je enkel trekken vanuit dialoog met de verschillende partijen die daarbij betrokken zijn. Aan de faculteit Letteren, die ik het beste ken, heerst in ieder geval het idee dat die dekolonisering een belangrijk agendapunt is.'

Even terug in de tijd: naar de stichting van de universiteit. Toen al was ze transnationaal. Er gaven veel Italiaanse professoren les, bijvoorbeeld.   
'Dat heeft uiteraard veel te maken met de status van de universiteiten in Italië op dat moment. Misschien waren ze niet allemaal happig om naar de koude Lage Landen te reizen, maar vanuit Leuven werden er veel pogingen ondernomen om hen aan te trekken.'

'Er kwamen ook veel geleerden uit Franse en Duitse steden. In Leuven ontstonden al vlug goede banden met Keulen en Parijs, omwille van hun status en nabijheid. Na verloop van tijd werd de universiteit zelfvoorzienender, en dat is een straffe prestatie. Ze werd steeds minder afhankelijk van docenten uit het buitenland.' 

'Docent worden in Leuven was vooral geen eindpunt op de carrièreladder. Vandaag merk je dat hoogleraren, eens ze benoemd zijn, nog weinig stappen hogerop kunnen zetten. In de eerste decennia van het bestaan van de Leuvense universiteit was een benoeming tot professor slechts een tussenstap. Je kon vanuit die positie bijvoorbeeld benoemd worden tot bisschop.'

Het tij kan snel keren. Tijdens de vijftiende en zestiende eeuw werd de Leuvense universiteit prestigieus, onder andere in Italië. Hoe kwam dat?   
'Dat is gedeeltelijk te wijten aan toeval, maar een belangrijk deel van dat toeval is toch in gang gezet door de oprichting van het Drietalencollege in Leuven. De combinatie van Latijn, Grieks en Hebreeuws was echt uniek in het onderwijsaanbod in Europa.'

'En dan liep Desiderius Erasmus er nog eens rond. Dat was een soort Noord-Europese superster van het humanisme. De combinatie van het Drietalencollege en de starpower van Erasmus zorgde voor prestige. Ook al heeft Erasmus in Leuven nooit lesgegeven.'

'De scheiding tussen onderwijs en onderzoek werd dan ook veel sterker gemaakt. In vorige eeuwen was het voor een docent aan de universiteit geen vereiste om een onderzoekscarrière uit te bouwen zoals dat vandaag de dag het geval is. Erasmus was een voorbeeld van het omgekeerde: hij gaf geen les, maar trok wel studenten aan.'

Bepaalde docenten legden zich specifiek toe op onderwijs. Zijn daar lessen uit te trekken? 
'Ik geloof dat het zinvol is om erop te blijven hameren dat kwaliteitsvol onderwijs een kerntaak is van alle universiteiten. Ik wil niet zover gaan om te stellen dat dat nu niet gebeurt, maar als de KU Leuven spreekt over excellentie, is het zinvol om ook stil te staan bij de vraag of het onderwijs excellent is. Excelleren op onderwijsvlak mag echt een ambitie zijn.'

Terug naar Erasmus. Zijn Leuvense verhaal zat er al vlug op.  
'Het is zeker niet voor niets dat Erasmus al in 1521 de deur van de universiteit achter zich toe trok. Je mag niet onderschatten hoe orthodox-katholiek de Leuvense universiteit ook ten tijde van de humanisten was. Erasmus was die discussies met de Leuvense theologen al vlug beu. Het was voor hem veel aantrekkelijker om in Basel in alle rust te kunnen schrijven aan zijn boeken, zonder die theologische scherpslijperij, zoals hij Leuven ervaarde.'

Dat katholieke karakter zorgde er twee eeuwen later voor dat de universiteit sloot tijdens de Franse bezetting. 1797 had zomaar een eindpunt kunnen zijn.   
'Dat had het inderdaad kunnen zijn. Voor de Fransen naar Nederland trokken, bestonden de universiteit van Harderwijk en Franeker. Daar heeft bijna niemand vandaag de dag meer van gehoord, omdat ze in de vroege negentiende eeuw gesloten zijn en nooit meer heropgericht zijn.' 

Veel van die informatie is nieuw. Moeten we als student beter bewust zijn van de geschiedenis van de universiteit? En van haar transnationale karakter?   
'Dat vind ik moeilijk. Wie ben ik om te zeggen dat een student op dat vlak tekortschiet op het moment dat hij of zij in Leuven studeert. Maar ik geloof dat er een grote groep studenten bestaat die het wel interessant zou vinden om over de veelheid aan internationale banden in Leuven te lezen.'

U zou er graag een les over geven?   
'Met veel plezier. Nog liever ga ik erover in gesprek met wie geïnteresseerd is. Er is ongetwijfeld een groep studenten die zegt: "Dat is heel aardig als introductie, maar ik wil zo snel mogelijk een borrel.". Anderen kan het ongetwijfeld wel boeien. Misschien voelen ze zich erdoor een beetje meer thuis.'

Wat brengt de toekomst? Meer internationalisering?
'De huidige ontwikkelingen leiden inderdaad in de richting van een steeds meer transnationale universiteit. Er is meer onderwijs in het Engels en er komen meer mogelijkheden tot uitwisselingen van studenten en onderzoekers.'

'Maar het is ook mogelijk dat daar op een gegeven moment verzet tegen komt. Als je die evolutie bekijkt vanuit de onderwijsfunctie van universiteiten binnen België, dan is ook de maatschappelijke roep voor meer Nederlandstalige cursussen begrijpelijk.' 

'Als die twee tendensen zich voortzetten, dan hebben beide groepen overtuigende argumenten om de toekomst te bepalen. Zo wordt het zoeken naar een balans.'

Het boek Decentering Leuven University: A transnational history verscheen bij de Leuvense Universitaire Pers. Het is digitaal gratis raadpleegbaar.

ANALYSE EEUWFEEST

Is KU Leuven echt 600 jaar oud?

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.