Wat laat Jürgen Habermas na? 'Zijn invloed blijft groot, maar ook beperkt'

'Ik ben altijd meteen gefascineerd geweest door het werk van Habermas', zegt Stefan Rummens, professor politieke filosofie aan de KU Leuven. Meer dan twintig jaar geleden doctoreerde hij op diens theorie van de deliberatieve democratie. Vandaag haalt hij in zijn lessen sociale en politieke wijs­begeerte met de regelmaat van de klok het werk van Jürgen Habermas boven. Zijn model van de deliberatieve democratie bijvoorbeeld, of zijn theorie van het communicatieve handelen. 

'Habermas was dan ook een van de laatste grote systeemdenkers', zegt Rummens. Zaterdag overleed de Duitse filosoof en socioloog. Hij werd 96 jaar oud. 'Wanneer hij spreekt over democratie, koppelt hij dat meteen aan ethiek of rechtsfilosofie.'

'Wat zo indrukwekkend is aan zijn oevre, is dat je een breed omvattend filosofisch systeem krijgt. Zo laat hij veel samenhang zien tussen de verschillende disciplines in de filosofie, maar ook tussen maat­schappelijke fenomenen. Dat is altijd een van de grote aantrekkingskrachten geweest.'

Niet fatalistisch

Het maakte hem tot een van de grote filosofen van de twintigste eeuw. Habermas werd geboren in 1929, en groeide zo op in het Nazi-Duitsland van Adolf Hitler. Als tiener zat hij bij de Hitlerjugend en werd hij nog ingeschakeld in de Duitse Wehrmacht. Pas na de oorlog besefte hij naar eigen zeggen de gruweldaden van het Naziregime. 1945 was zijn eigenlijke geboortedatum, zei hij. Vanaf dan werd hij een van de grootste verdedigers van de liberale democratie. 

'Het verdedigen van het belang van demo­cratie tegen elke vorm van autocratie of onverdraagzaamheid is de drijvende kracht geweest achter alles wat hij gedaan heeft', zegt Rummens. 'Dat blijft inspirerend. Hij maakte ook deel van de Kritische Theorie: het was niet zomaar wat filosoferen om te filosoferen. Het is filosofie met een maat­schappelijke inzet. Het gaat ergens over.'

Wat moeten studenten onthouden uit zijn werk?
Stefan Rummens: 'Centraal bij hem is het idee van het belang van communicatie. Hij zet de traditie van de Verlichting verder, geïnspireerd door Imannuel Kant. Verlich­ting gaat over het geloof in vooruitgang op basis van redelijkheid. Dat is vandaag misschien niet meer zo in de mode.'

'Voor hem verloopt redelijkheid via commu­nicatie: het was cruciaal dat we onze problemen oplossen door met elkaar te praten. Vandaar zijn theorieën over delibe­ratieve democratie. Hij geloofde in een vrije en vredevolle samenleving op basis van deliberatie en een publiek debat.'

Die ideeën lijken out of touch te zijn met onze huidige maatschappij. Het publieke debat lijkt er juist slecht aan toe te zijn. 
'Ja, dat klopt. Er zijn ook beperkingen aan wat hij gedaan heeft. Als je kijkt naar de de politieke ontwikkelingen van de laatste decennia, blijken zijn theorieën minder bruikbaar om daar iets over te zeggen. Hij heeft bijvoorbeeld nooit veel aandacht besteed aan populisme, hoewel dat een fenomeen is dat al sinds de jaren negentig bezig is.'

'Hij krijgt soms het verwijt dat hij niet radi­caal genoeg was. De impact van de globali­sering heeft hij altijd geprobeerd positief te duiden, maar de negatieve impact van het mondiale neoliberale systeem heeft hij slechts in beperkte mate geanalyseerd. Hij was vooral goed in het uiteenzetten van hoe democratie zou moeten functioneren.'

'De uitdagingen waarmee we geconfronteerd worden, zoals populisme of neoliberalisme, heeft hij misschien wat onderschat. Het klopt dat zijn theorie niet meteen veel houvast biedt om daar tegenin te gaan. Zijn invloed blijft groot, maar ook beperkt. De waarden waar hij voor stond, staan vandaag opnieuw zwaar onder druk.'

Het publieke debat kan op verschillende plekken plaatsvinden, schreef Haber­mas. Van de agora in het oude Grieken­land naar de koffiehuizen in de 19de eeuw. Hoe keek hij naar sociale media?
'Over die nieuwe structurele transformatie van de publieke sfeer ging zijn laatste boek. Daarin is hij heel kritisch over de negatieve impact van sociale media, maar tegelijkertijd blijft hij opnieuw optimistisch. De grootste verandering is dat we allemaal zelf een auteur worden, schrijft hij.'

'In die zin is het volgens hem niet verwon­der­lijk dat mensen dat nog niet gewend zijn. We moeten dat als burgers allemaal nog leren. Hij was niet fatalistisch, en gaf sociale media zeker een kans. Hij had geen pasklaar antwoord. Hij had wel een interessant theoretisch kader om na te denken over hoe er met sociale media moet omgegaan worden.'

Habermas was assistent van Theodor Adorno en maakt deel uit van de zogenaamde Frankfurter Schule. Toch wordt hij niet als marxistisch gezien. Hoe komt dat?
'Hij was minder radicaal dan de eerste generatie Frankfurters. Hij was een verde­diger van de democratische rechtsstaat, en zag geen alternatief voor de kapitalistische vrije markt. Voor velen binnen de kritische theorie en die activistische politieke bewe­gingen was dat niet radicaal genoeg. Te mainstream. Zo heeft hij in mei '68 ook conflicten gehad met de studenten­beweging.'

'Wat niet wegneemt dat het in tijden van zo'n mondiaal systeem best radicaal is om voor democratische controle op de vrije markt te pleiten. Dat is een radicaal democratisch project, gewoon niet in de neomarxistische zin.' 

Star quality

In 2013 kreeg Rummens de kans om even met Habermas te spreken, toen die door de universiteit uitgenodigd werd voor een lezing. Een eredoctoraat weigerde hij. Habermas werd als een echte celebrity ontvangen: tickets voor zijn lezing waren maanden op voorhand uitverkocht, en studenten konden zijn lezing volgen vanop schermen in andere aula's en in het stadspark. 

'Het was enorm indrukwekkend om hem bezig te horen', vertelt Rummens. 'Het viel mij tijdens ons gesprek op hoe breed zijn overzicht is over de intellectuele geschie­denis van de twintigste eeuw. Hij heeft bijna alle grote filosofen en denkers persoonlijk gekend, denk maar aan Michel Foucault of Hannah Arendt.' 

'Als je met hem praat, heb je eigenlijk een soort wandelende encyclopedie voor je, die veel van wat hij vertelt ook persoonlijk heeft gemaakt. Hoe dat in zijn persoon samenkomt is toch fascinerend. We zijn een van de grote denkers verloren.'

Hij was een filosoof die steeds enorm veel volk trok. Hoe verklaart u dat?
(lacht) 'Hij had een zekere star quality. Dat heeft te maken met het feit dat soort filosofen niet meer gemaakt worden. Hij was de laatste van een generatie filosofen die zo'n breed systeem hadden, zowel filosofisch, als in het publieke debat. Het is heel jammer dat dat dat soort figuren niet meer bestaan, omdat daar duidelijk wel behoefte aan is.'

'We leven in heel verwarrende tijden. Publieke intellectuelen van zijn kaliber hebben iets fascinerend en aantrekkelijk. Ze proberen de wereld toch iets begrijpelijker te maken. Hij is daar op een manier in geslaagd die ik niemand anders zie doen. Zijn sterrenstatus was zeker terecht.' (lacht) 

Hoe komt dat er vandaag minder zulke grote denkers zijn?
'Dat is een interessante vraag die we ons steeds meer beginnen stellen. Dat heeft te maken met hoe het academische systeem werkt. Om überhaupt te kunnen overleven, moet je van jongs af aan publiceren. Je voelt dat onderzoekers zich heel snel vastzetten in een bepaalde specialisatie, waardoor het moeilijk wordt om als filosoof nog die brede verbanden te zien.'

Op dat vlak is er niet meteen zicht op verbetering.
'Nee, inderdaad. Tegelijkertijd: iemand als Jürgen Habermas was een uitzonderlijk filosoof: zo iemand wordt niet elk jaar geboren. Maar de manier waarop acade­mische onderzoek vandaag verloopt en gefinancierd wordt, leidt tot overdreven specialisatie. En tot een saaiere en meer behoudsgezindere filosofie.' 

Uit het archief >

Lees hier wat Veto schreef over de lezing die wijlen Jürgen Habermas gaf aan de KU Leuven. Het volledige archief kan je steeds terugvinden op veto.be/archief.

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.