Gwendolyn Rutten studeert Kunst­wetenschappen: 'Misschien hebben we een kleine cultuur­oorlog nodig'

'Een doctoraat is een ander paar mouwen dan studeren, maar wel iets dat ik overweeg.' Aan het woord is geen jonge afstudeerder, maar politica Gwendolyn Rutten (50). Sinds 2021 studeert ze Kunstwetenschappen aan de KU Leuven, met een onderbreking tijdens haar ministerschap. Ondertussen volgt ze de master als werkstudent. 'Een doctoraat is iets wat ik vroeger echt niet zou hebben gedaan. Nu denk ik daar anders over.' 

Tijdens haar studies blijft Rutten even actief in de politiek. Ze is burgemeester van Aarschot en zetelt voor Anders in het Vlaams parlement. Toch is het vooral de student Gwendolyn die ons kan boeien. 'Op een bepaald moment in je carrière lijkt alles op automatische piloot te gaan. Door opnieuw naar de schoolbanken te trekken, haal je jezelf uit die comfortzone.'

Dertig jaar geleden studeerde ze al eens in Leuven. Ze behaalde een diploma in de Rechten en de Internationale Betrekkingen. 'Toen ik terug een examen had, was dat in het Maria Theresia College. Dat was precies een flits in de tijd. Ik voelde me terug 22 jaar.' 

We drinken met haar een koffie en gaan op stap door de permanente expo's van Valérie Mannaerts en Els Nouwen in museum M Leuven. Ondertussen hebben we het over hoger onderwijs en kunst. 'Er zijn mensen die beweren dat je cultuur en politiek moet scheiden. Dat is quatch. Kunst is politiek en zal altijd een boodschap hebben.'

U komt net uit de les. Hoe was die?
Gwendolyn Rutten: 'Het was een super leuke les. Een seminarie, want ik zit nu in mijn masterjaar, en voor mij is dat redelijk nieuw. Dertig jaar geleden was het systeem anders, met veel meer éénrichtingsverkeer. Of je nu naar de aula ging of niet – de proffen gaven gewoon hun les. Telkens voor hele grote groepen.'

'De les die ik nu had, is helemaal anders. Bij een seminarie moet je steeds goed voorbereid zijn. Anders heb je er niets aan. Dat is een heel intensieve manier van onderwijs, maar dat ligt me wel. Als je op latere leeftijd een opleiding volgt, doe je dat natuurlijk uit interesse.'

Zit u er daarom met een andere ingesteldheid?
'Jazeker. Gisterenavond was ik om 23.00 u bijvoorbeeld nog aan het werk. Dan heeft mijn echtgenoot gezegd: "Nu is het stilletjesaan goed." Als student zou ik dat nooit gedaan hebben. (lacht) Mijn weken zijn uiteraard bezet: overdag kan ik er weinig voor doen. Maar ik kies ervoor, omdat bijna alle lessen mij interesseren. Zeker de geschiedeniscomponent. Misschien studeer ik dat er nog bij.'

Was het een lang gekoesterde droom?
'Het stond zeker op mijn lijstje toen ik achttien was. Ik wist dat ik naar Leuven zou komen. Toen moest je nog naar de Universiteitshal om je in te schrijven. Tot die dag twijfelde ik tussen Geschiedenis, Kunstgeschiedenis, Romaanse Talen en Rechten. Uiteindelijk is het dat laatste geworden, juist omdat dat toen nog een veelzijdigere richting was dan nu. Zeker de eerste jaren.'

'Je kon je als student verdiepen in de sociologie, economie, filosofie, logica en talen. Uiteindelijk hadden we dus weinig recht. Ergens in mijn achterhoofd is de twijfel over Kunstwetenschappen wel blijven bestaan.' 

Waarom de definitieve stap?    
'Tijdens de Covid-pandemie ontdekte ik dat ik mijn eigen streek niet goed kende. Daarom ben ik toen begonnen aan een gidsenopleiding in het volwassenenonderwijs. In die opleiding zat ook een pakket kunstgeschiedenis, en dat studeerde ik enorm graag. Mijn docent heeft me toen aangeraden om het aan de KU Leuven te proberen.'

'Daar heb ik dan even over moeten nadenken, want het is natuurlijk allerminst eenvoudig om te combineren met een politieke loopbaan. Maar als werkstudent krijg je gelukkig wat faciliteiten. Voor werkstudenten zijn lesopnames bijvoorbeeld van onschatbare waarde.'

Hoe verloopt het contact met uw medestudenten?   
'Wat me ook opvalt zijn de blikken van de studenten aan het begin van het semester. Vaak kijken ze me dan aan en zie ik hen denken: "Is dat die nu?" Maar meestal gaat dat wel voorbij na een tweetal weken. Ik wil mezelf ook niet in de aula zetten als de politica of de persoon die de avond ervoor in De Afspraak te zien was.'

Bezoekt u wel eens een fakbar?
'De fakbars zijn nog dezelfde als vroeger. (lacht) Maar het is niet zo dat ik op donderdag­avond uitga. Dat was een afspraak met mijn kinderen, die in Leuven studeren. Die zeiden – "Oké mama, je mag studeren, maar blijf weg uit ons sociale leven." Ik heb daar ook geen interesse in.'

Komt uw rechtenopleiding nog van pas?   
'Ja, omwille van de competenties die het me gegeven heeft. In het parlement vormen we de wetgevende macht, al valt dat dik tegen in het echt. Het initiatief ligt bij de regering en de kwaliteit van de wetgeving is soms compleet ondermaats. Heel weinig collega's zijn zich echt bewust van de toepassing van hun eigen regelgeving. Dat gaat dan over kleine dingen, maar het gebeurt zo vaak.'

'Recht zal me nooit loslaten. Ik kan heel boos zijn als iets juridisch niet klopt. Dan zeggen ze: "het is politiek". Maar zo werkt het niet. Wij maken weldegelijk wetten. Dus alles moet juridisch kloppen.'

Bij aantastingen van de vrijheid van onderwijs klinkt datzelfde argument: het primaat van de politiek gaat boven die vrijheid.      
'De onderwijsvrijheid staat in de grondwet, het primaat van de politiek vinden politici zelf uit.' 

De vrijheid van onderwijs gaat dus voor.   
'Inderdaad. Politici bedoelen het meestal goed – ik ken niet veel collega's die er met slechte intenties aan beginnen. Maar om de een of andere reden loopt het altijd verkeerd. De uitkomst is uiteindelijk nooit wat bedoeld is. Daarom kan je wel richtingen bepalen, maar de uitwerking van een plan moet je altijd van onderuit laten komen.'

U bent plaatsvervangend lid van de commissie Onderwijs in het Vlaams parle­ment. Zorgt uw opleiding ervoor dat u de werkstudenten beter kan begrijpen?
'Niet enkel de werkstudent, maar studenten in het algemeen. Bij de meeste van mijn collega's liggen de studies ver achter de rug. Voor mij was dat ook zo. Wat je zelf hebt meegemaakt blijft ook bij politici hangen, maar het onderwijs is nu eenmaal veranderd.'

'Nu denk ik dat ik een betere feeling heb met hoe het hoger onderwijs vandaag écht is. Ook omdat ik studeerde tijdens de Covid-periode. Er zijn bijvoorbeeld veel voordelen aan het systeem zoals het nu bestaat, zoals lesopnames. Maar af en toe denk ik: komaan, dit moet toch ophouden.'

Wat precies?   
'Er mag zeker iets gebeuren voor het inkorten van de studieduur. Maar de manier waarop de regering dat nu inplant, is niet realistisch. Toch moeten we naar een optimum. Een van de zaken waarvan ik voorstander ben, is dat je een bachelor moet halen voor je aan de master begint.' 

'Je ziet te veel drama's gebeuren als studenten ver geraken in hun master, maar hun bachelor niet af kunnen werken. Ik kom ook uit een systeem waarbij die harde knip tussen bachelor en master bestond.'

Wat met de plannen van Demir? Studenten zouden, mits uitzonderingen, minstens 54 studiepunten moeten opnemen. Wie twee jaar op rij niet voor tachtig procent van die studiepunten slaagt, zou de opleiding moeten staken.    
'Die plannen komen niet overeen met de realiteit. Voor werkstudenten komen er uitzonderingen. Maar 54 studiepunten per student is niet realistisch.' 

Zou de minister beter net als u in de les zitten?   
'Inderdaad. Met de hele regering erbij. Om te merken welke impact zo'n beslissing heeft. Maar ook omdat de manier van lesgeven zo sterk veranderd is. Niet per se even sterk in alle richtingen. Het éénrichtingsverkeer van vroeger – "Wij geven les en trek je plan" – dat bestaat steeds minder.' 

'Alles wordt veel nauwer opgevolgd. Er zijn veel deadlines. Ik heb het gevoel dat studenten nu meer continue druk ervaren. Elk systeem heeft voor- en nadelen. Toen ik dertig jaar geleden studeerde, lag die druk doorheen het jaar lager en was ze intenser op een bepaald moment.' 

Hoe ging het er dertig jaar geleden aan toe?   
'Ik had hier in ieder geval niet gezeten om met jullie een koffie te drinken. Na Pasen was mijn sociaal leven voorbij. Ik deed toen niets anders dan blokken. Dan was ik er in eerste zit door. Maar alles kwam in één keer. Dat was toen heel stresserend en veel.' 

'Maar wij hadden geen decemberblok of examens in januari. Dat zorgde voor een zorgeloos jaar. Je kon je permitteren om van alles tussendoor te doen. Politiek actief ben ik niet geweest, maar ik heb toen veel gewerkt. Zonder die permanente stress.' 

'In het huidige systeem heb je voortdurend kleine taakjes en deadlines. Daar komt de regeling van twee tot drie examenzittijden bij. Ze werken ook bijna allemaal tussendoor. Daarom is die stress bij veel huidige studenten wel permanent.'

Dat is interessant. Demir legt de grootste verantwoordelijkheid bij de studenten. U komt met een andere verklaring.   
'Die van mij is pragmatischer, geloof ik. Maar dat mag geen excuus zijn om niets te doen. De slinger is te ver doorgeslagen, en dat is voor niemand goed. Niet voor de samenleving, maar ook niet voor de student.' 

'Als je het beroepsleven ingaat, kan je ook niet zeggen: "Ik doe het op mijn eigen tempo." Niet als werknemer en ook niet als zelfstandige. Je kan dat proberen, maar als je alleen met je eigen ritme rekening houdt, zal het ook niet lang duren.'

'We doen studenten geen plezier door de indruk te wekken dat deadlines er niet zijn en dat je maar kan blijven spreiden. Dat mag gerust wat scherper.''

Wat leerde u tijdens de opleiding dat u concreet kon gebruiken tijdens uw politieke werk?
'In het Vlaams parlement voeren we een discussie over koloniale kunst, en wat daarmee moet gebeuren. Dat is een delicate oefening. Maar het kwam al aan bod in de les, en ik heb makkelijkere toegang tot lectuur over het onderwerp. Dat helpt me tijdens mijn parlementaire werk.' 

Moet de kunstwereld gedekoloniseerd worden?
'Dat hangt ervan af wat je verstaat onder dat woord. Je mag mensen nooit onderschatten. Laat hen zelf oordelen. Daarom vind ik het belangrijk dat je voldoende duiding geeft. Koloniale standbeelden kan je voorzien van een QR-code met informatie.' 

'Als je onder dekoloniseren verstaat: we wissen alles uit en halen standbeelden weg, dan ben ik het daar niet mee eens. Door uitwissen zorg je niet voor bewustwording. Op dat vlak zie ik wel gradaties. Er zijn voorbeelden waarbij het wel nodig zou zijn.' 

Een standbeeld van Leopold II in Brussel. Verbrijzelen of laten staan?
'Dat mag je van mij laten staan. Maar met voldoende duiding.' 

Professor koloniale geschiedenis Idesbald Goddeeris gaf eerder aan dat die info amper (kritisch) gelezen wordt. Bij een infobord over Patrice Lumumba in Brussel stond lang dat hij de eerste premier van de Congo-Vrijstaat was. Dat klopt niet: het was de Congolese Republiek.  
'Ik wil hier niet lichtzinnig over gaan. De inhoud moet wel juist zijn, natuurlijk. Op dit moment zit het debat helaas vooral in twee uitersten vervat.' 

'Het ene uiterste: we wissen alles uit. Dat gaat meestal gepaard met schuldgevoel waar wij niets aan kunnen doen. Wij kunnen niets veranderen aan wat er honderd, tweehonderd jaar geleden gebeurd is. Maar we kunnen wel iets veranderen aan hoe we nu in het leven staan, door de zaken correct aan te pakken.' 

'Het andere uiterste: "dat is één woke gedoe". In die hoek moet je mij niet zetten. Er wordt veel te rap "woke" geroepen. We moeten hier echt mee aan de slag, bijvoorbeeld in het onderwijs.' 

Wat met terugbetalingen of teruggave aan Congo, na de kunstroven?   
'Waar trek je dan de grens? Ook kunst uit de Lage Landen is in het verleden geroofd. Dan mogen we ook die overal gaan halen: in Madrid en Wenen. Dat lijkt kunst van hier, maar zo mag je dat niet zien.'

Congo is wel leeggeroofd door de Belgische staat.   
'Zeker en vast. En door een aantal bedrijven daar. Naar de maatstaven van vandaag is dat fundamenteel verkeerd. Maar dat gebeurde in een context van wereldwijd kolonialisme. Je moet die tijdgeest erbij denken.' 

'Dat is ook iets wat ik geleerd heb. Je kan niet alles wat in het verleden gebeurd is door de bril van vandaag bekijken. Je moet de context van toen erbij betrekken. En dan óók zeggen dat dat naar de maatstaf van vandaag evident niet kan.' 

Dat schreef u eerder in De Standaard. Journalist Marc Reynebeau antwoordde dat u de feiten uit de weg ging voor een deelname aan de 'cultuuroorlog' over het koloniale verleden.
'Ik? (verbaasd) Misschien hebben we wel een kleine cultuuroorlog nodig. Om de zaken met woord en wederwoord te duiden, in plaats van te vervallen in simplismen.'

'Ik ben zelf verbaasd hoe nodig het is om bepaalde zaken te herhalen. Ik ben van een generatie die opgegroeid is met het idee dat een aantal evidenties en verworvenheden alleen maar groter zouden worden. Zoals het idee dat de LGBTQIA+-gemeenschap rechten verdient, en dat abortus vanzelfsprekend is.' 

'Het omgekeerde blijkt waar. Ik dacht altijd – dat is mijn liberale overtuiging – dat die vrijheden besmettelijk zijn, eens je mensen er een keer van laat proeven. Dat niemand die nog zou willen afgeven.' 

'Ik heb moeten vaststellen dat ik ongelijk had, omdat die vrijheden te grote evidenties zijn geworden. We weten niet meer waarom ze zo belangrijk zijn.' 

Was u daarom zo verbaasd in Knack over de commotie rond de operavoorstelling Sancta? Daarin rolschaatsen nonnen met blote borsten over het podium. Enkele gelovigen, zoals bisschop Bonny, kunnen daar niet mee lachen.   
'Ik kan die kritiek moeilijk begrijpen. Het is net een van de verworvenheden van de samenleving waarin wij leven, dat je bijvoorbeeld kan lachen met religie. Ik ben daar heel trots op, en vind dat geen belediging voor gelovige mensen. Dat je hier niet met je leven bedreigd wordt omdat je lacht met een geestelijke – dat is een enorme verdienste van onze samenleving.'

De kritiek is dat je enkel mag lachen met het katholieke geloof.   
'Misschien kunnen we moslims zover krijgen dat we ook eens mogen lachen met Allah. Niet om hen te kwetsen, maar omdat humor ons zoveel verder helpt. Ik wil geen samenleving waarin iedereen elkaar de kop inslaat als je iets verkeerd zegt.'

'Dat is wat ik zo erg vind aan een bisschop (Bonny, red.) die ik op zich als heel open minded beschouwde. Hij geeft aan gehuwde mannen te willen inwijden. Maar uit zijn reactie blijkt het opnieuw: de Kerk heeft een fucked up relatie met seksualiteit.' 

'Dat weet ondertussen iedereen. Het wordt tijd dat de Kerk daar relaxter mee omgaat, en niet begint te flippen omdat er een non met blote borsten op een podium staat. Die staat niet op het Ladeuzeplein tijdens een kiesweek, hé. Maar in een operagebouw voor een select publiek in een culturele context. Waar zijn we eigenlijk mee bezig? En sorry: als ik begin met babbelen, dan stop ik niet.'

U bent zelf niet gelovig.
'Ik kan me wel inbeelden wat het betekent om gelovig te zijn. Het heelal is gigantisch, oneindig groot. Dan kan ik me inbeelden dat je denkt: er moet wel iets zijn. Stel dat de aanname is dat er "iets" is. Denken we dan echt dat die iets in de oneindigheid zich bezighoudt met wat mensen op hun hoofd dragen, of wat ze op een podium doen.' 

Waar gaat religie dan wel om?   
'Ik wil daar met respect op antwoorden, omdat ik niet gelovig ben. Maar ik ben katholiek opgevoed. En je kan geen kunsthistoricus zijn zonder vaak terug te koppelen naar de Bijbel. Ik lees die meer dan ooit. Dan denk ik – "Doe niet aan een ander wat je niet aan jezelf zou willen" – dat is zo'n krachtige theorie.' 

'Dan vraag ik me af: hoe kan je nu tegelijk populistisch rechts en christelijk zijn? Dat zie ik niet alleen bij de Amerikaanse president, maar ook bij extreemrechtse jongeren hier. Vooral jongens.' 

'Zij zijn tegen migranten en alles moet terug naar hoe het tweehonderd jaar geleden was. Toen had de witte man hier voor het zeggen. Dan denk ik: de eerste christelijke waarde zou moeten zijn: haal een dakloze van 't straat of ga een asielzoeker helpen. Die conservatieven doen juist het tegenovergestelde. Noem jezelf dan geen christen.'

En religie draait niet om wat je draagt.   
'Inderdaad. Wat je draagt, dat zijn menselijke conventies. Jezus heeft nooit gezegd dat je celibatair moet zijn. Dat heeft de Kerk daarna uitgevonden. De Kerk, dat is een instelling, dat gaat om mensen, dat is een machtsinstrument. Als liberaal denk ik: laten we dat in twijfel trekken.'

'Daarom is het zo interessant om Geschiedenis of Kunstwetenschappen te studeren. Je leert inzien wat mensen of instellingen er doorheen de tijd van gemaakt hebben.'

Toch staat de relevantie van humane wetenschappen in het maatschappelijke discours onder druk, betreurde Letterendecaan Liesbet Heyvaert recent in Veto.   
'Je zegt het zelf: ze heeft het over humane wetenschappen. We zijn nog altijd mensen. Daarom blijven die studies altijd relevant. En dan spreek ik over alles wat eronder valt.' 

'Mijn promotor, professor Barbara Baert, spreekt bijvoorbeeld over de openklapbaarheid van de Kunstwetenschappen. Vanuit kunst zijn er linken naar geschiedenis, sociologie, psychologie, antropologie én de socio-economie.'

En dus zijn ook humane wetenschappen uiterst relevant.    
'Inderdaad. Een humane wetenschap studeren, dat is voor mij ook een vorm van menswording. De les die je kan trekken uit de moeilijkere periodes uit het verleden – is vooral dat hetgene dat we soms vanzelfsprekend vinden, niet vanzelf komt.' 

'Wat betekenen individuele rechten? Waarom werd de slavernij afgeschaft? Waarom is er democratie? En waarom is die belangrijk? Het lijkt erop dat we al die zaken wat vaker opnieuw moeten leren. Door te bestuderen wat "mens zijn" is.'

Benieuwd naar de tentoonstellingen achter de foto's? De expo van Valérie Mannaerts loopt tot 30 augustus in M Leuven. De expo van Els Nouwen loopt er tot 22 november.

INTERVIEW LIESBET HEYVAERT

Letteren-decaan Liesbet Heyvaert: 'Er leeft het idee dat je met een Letteren­diploma alleen in het onderwijs terecht kan'

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.