Vrijheid van onderwijs onder druk, maar hoger onderwijs slaat niet snel terug

'Vrijheid van onderwijs, dat betekent niet: vrijheid, blijheid. Dat betekent ook: verantwoordelijk­heid nemen.' Dat antwoordde minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA) in haar interview met Veto op de vraag of de vrijheid van onderwijs bij de lerarenopleiding onder druk staat. 

Volgens de minister is de kwaliteit er zo laag dat de regering wel moet beslissen om zeventig procent van het curriculum te bepalen. De lerarenopleidingen kunnen ook zelf met een model komen, maar verschillende bronnen twijfelen eraan of de minister dat wel zou goedkeuren. Een beslissing daarover heeft ze nog niet genomen: het voorstel is nog niet gestemd. 

De vrijheid van onderwijs is nochtans verankerd in artikel 24 van de Grondwet. Voor het hoger onderwijs impliceert die dat de autonomie van het organiseren van onderwijs bij de hogescholen en universiteiten ligt. De vrijheid is niet absoluut, maar veronderstelt een terughoudende overheid. Dat is bij het dossier van de lerarenopleiding niet het geval.

'Zorgwekkend' dossier 

'Die ontwikkeling vinden we erg zorgwekkend', zegt een bron uit de lerarenopleiding. De vrijheid speelt er nochtans een grotere rol dan elders. Leraren gaan uiteindelijk aan de slag in het leerplichtonderwijs. 'Daarom heeft een inperking ook in de scholen gevolgen op de lange termijn', zegt Lieven Boeve, voormalig directeur-generaal van Katholiek Onderwijs Vlaanderen en professor theologie aan de KU Leuven. 'Alle onderwijsverstrekkers zouden dit dossier daarom van nabij moeten bekijken.' 

Ook bij de meerderheidspartijen vindt het voorstel tegenkanting. 'Concepten van het leerplichtonderwijs toepassen op het hoger onderwijs – dat lijkt me geen goed idee', zegt Vlaams parlementslid Brecht Warnez (cd&v). 'De kwaliteit binnen het leerplichtonderwijs is dalende, binnen ons hoger onderwijs is dat niet zo. Dat is geen gevolg van inmenging van de overheid, maar geldt omdat de universiteiten of hogescholen zelf die lat zo hoog hebben gelegd.' 

De stap die de minister wil zetten is dan ook groot. 'De invulling van de inhoud van het curriculum is een thema waar de hogeronderwijsinstellingen altijd ruime autonomie hebben genoten', zegt onderwijsjurist Dylan Couck (UGent). Hij verdedigde een doctoraat over het onderwerp. 'Er zijn wel enkele kaders, maar die zijn weinig sturend en niet gedetailleerd. Daarom vormen Demirs plannen voor de lerarenopleiding zo'n interessante casus.'

Dat geldt deels omdat de minister nog geen definitieve beslissing heeft genomen. 'Dat er meer sturing komt vanuit de overheid, is zeker', zegt Couck. 'Maar het hangt er sterk van af hoe ze het in de praktijk zullen vormgeven. Indien men een uitgeschreven curriculum oplegt, met specifieke invulling van de opleidingsonderdelen, dan is dat een stap die de vrijheid van onderwijs stevig inperkt.' 

Een specifiek voorstel uit het regeerakkoord veronderstelt alvast een stap in die richting: aan het curriculum van iedere lerarenopleiding zou in het eerste jaar verplicht het opleidings­onderdeel Nederlands toegevoegd moeten worden. 'Die maatregel gaat veel verder dan de overheid ooit ingreep in het hoger onderwijs', klonk het toen ­in Veto.

Geen traditie

Toch gaan discussies over de vrijheid van onderwijs vaak over het basis- of middelbaar onderwijs. In 2021 stapte het katholiek onderwijsnet bijvoorbeeld naar het Grondwettelijk Hof voor een vernietiging van de eindtermen voor het leerplichtonderwijs. Die zouden te weinig ruimte geven om de inhoud van de vakken zelf te bepalen. In 2022 kreeg het gelijk: de eindtermen werden vernietigd. 

Ondanks dat succes lijkt het hoger onderwijs niet happig om het artikel in te roepen. Nog nooit stapte een hogeronderwijsinstelling naar het Grondwettelijk Hof om algemeen geldende regelgeving aan te vechten. Hoewel de minister nog geen definitief besluit nam, lijkt het erop dat de hogescholen daar voor de lerarenopleiding geen verandering in zullen brengen.

'Bij ons heerst er een grote terughoudendheid om juridische stappen te ondernemen', klinkt het bij een goed ingelichte bron uit de lerarenopleiding. 'We hebben schrik voor eventuele financiële gevolgen.' De minister kan de geldkraan niet zomaar dichtknijpen, maar bepaalde besparingen kunnen instellingen harder raken dan andere. 

Tegelijk speelt volgens Couck een kennisprobleem. 'Ik heb voor mijn doctoraat veel instellingshoofden geïnterviewd. Daaruit blijkt dat slechts een beperkt aandeel de vrijheid van onderwijs goed kent. Een groot deel gaf toe die te weinig te kennen om ze nuttig te gebruiken.'

Vrijheid leidt tot kwaliteit 

Kritiek op haar beslissingen pareert Demir op basis van de dalende onderwijskwaliteit in het leerplichtonderwijs. Wie de deadline van twee maanden om te kiezen tussen de zeventig procent of een eigen alternatief te krap vindt, 'beseft de urgentie niet voor ons onderwijssysteem', zei ze in Veto­.

'Demir hanteert een lastig en polariserend frame, waarbij ze elke keer weer een andere zondebok vindt voor de lage leerresultaten. Nu zijn wij aan de beurt', zegt een bron binnen de lerarenopleiding. De minister wil dat er meer ingezet wordt op vakinhoud, didactiek en klasmanagement. Door die overheidsinvloed zou de kwaliteit omhoog gaan.

Toch oordeelde het Grondwettelijk Hof eerder dat onderwijskwaliteit geen gegronde reden is voor sterk verregaande overheidsinmenging. De nieuwe eindtermen werden onder andere daarom in 2022 vernietigd. 

'Waar de overheid sterk ingrijpt in het onderwijs, ligt de onderwijskwaliteit over het algemeen lager', legt professor Onderwijspedagogiek Orhan Agirdag (KU Leuven) uit. 'In een vrij systeem kan nieuw onderzoek rapper doordringen en blijft de kwaliteit zo hoog.' Dat is een belangrijk argument als de lerarenopleidingen zouden procederen: het Hof hield er eerder rekening mee. 

Van een potentiële kwaliteitsdaling na een ingreep is volgens Agirdag wel degelijk sprake. 'Leraren hebben duidelijk andere behoeften. Ze worstelen bijvoorbeeld met het lesgeven in een meertalige context en met digitalisering, blijkt uit de TALIS-cijfers van de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, red.). De minister negeert die wetenschappelijke evidentie.'

Wat kwaliteit betreft, houdt de overheid overigens al een oogje in het zeil. Terecht, klinkt het steeds. Vandaag voert de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) bijvoorbeeld al regelmatige kwaliteitscontroles uit bij de instellingen.

'Die controles zijn altijd een stressmoment. Het rapport ervan wordt publiek, dus er zit druk achter. Maar de NVAO zorgt er toch vooral voor dat de zaken op scherp worden gezet', zegt Rik Van de Walle, voormalig rector van de UGent.

Niet zwart-wit 

Terug naar de vrijheid van onderwijs, want bij de lerarenopleiding houdt het niet op. 'In het regeerakkoord zitten nog best wat plannen die de vrijheid van hoger onderwijs verder onder druk kunnen zetten', zegt Couck. 'En in vergelijking met andere West-Europese regio's scoort Vlaanderen op vlak van de autonomie voor de universiteiten en hogescholen zeker niet hoog.' 

Toch wil Couck niet spreken van een zwart-wit-verhaal. De instellingen kunnen volgens de jurist rekenen op grote publieke financiering voor hun klassieke onderwijs. Ze hebben volgens hem relatief gezien veel vrijheid om daarmee om te gaan.

'Die publieke financiering mag overigens geen argument zijn voor een disproportioneel overheidsingrijpen', zegt Boeve. Hij verwijst opnieuw naar de zaak tussen het katholieke onderwijsnet en de regering. 

'De regering beargumenteerde toen: wij voorzien alle financiering, en daarom mogen we voorschrijven wat er dient te gebeuren', zegt hij. 'Het Hof heeft dat argument verworpen, zoals het dat in 1996 al eens had gedaan. Het keerde het om: overheidsfinanciering moet precies de vrijheid van onderwijs mogelijk maken.'

Primaat van de politiek

Door de financiering werden de universiteiten in de praktijk wel sterker gebonden door regelgeving, zegt een bron aan de KU Leuven. Maar die kwam in het verleden tot stand binnen een overlegmodel. 'Er is een tijd geweest dat van de expertise van de universiteiten gebruik werd gemaakt voor nieuwe decreten. We hadden toen steeds goed overleg over het beleid rond hoger onderwijs', zegt de bron.

'De laatste jaren is dat wat verloren gegaan: niet onder Demir, maar al vroeger. Hoewel wij overtuigende data en heel wat juridische expertise hebben, werden die in het recente verleden nauwelijks of niet meer meegenomen', klinkt het.

Van de Walle benadrukt dan weer het goede overleg met Weyts, die tijdens het grootste deel van zijn rectoraat minister van Onderwijs was. Bij bepaalde dossiers geldt volgens Van de Walle het 'primaat' van de politiek. Hij wijst op het dossier van de 'equivalentievoorwaarde'. Als universiteiten een bachelor of master in het Engels aanbieden, moet er een Nederlands 'equivalent' bestaan, ook als die amper studenten telt. 

'Ik betreur dat Weyts ons daar geen uitzonderingen voor gaf of de regelgeving niet aanpaste', zegt hij. 'Met welke bedrijfsleider je vandaag ook spreekt: er is een grote nood aan internationale profielen. Maar als minister was het zijn recht om die beslissing te nemen. Daarmee deed hij niets dat tegen de regelgeving inging.' 

Studievoortgang 

Bij de studievoortgang ligt dat anders, zeggen enkele stemmen uit het hoger onderwijs. Sinds een 25-tal jaar neemt de Vlaamse regering maatregelen om die bij studenten te verhogen. Het drempeldecreet van Ben Weyts werd in 2022 uitgerold. Ondertussen werkt Zuhal Demir aan nieuwe plannen. Toen die voor het eerst uitlekten in De Morgen en Veto, sprak Demir over een denkoefening. Die denkoefening wordt steeds concreter.

Aan de KU Leuven bestond het mijlpaalsysteem al voor 2022, toen Weyts zijn plannen uitrolde. 'Dat systeem moest studenten stimuleren om snel op de vakken van hun eerste jaar te slagen', zegt een goed ingelichte bron aan de KU Leuven. 'Dan volgde het "drempeldecreet" op Vlaams niveau. Nu ging het plots om het opzetten van "drempels". Dat voelde voor een stuk alsof de vrijheid van organisatie weggenomen werd.'

Toch lijkt het er niet op dat de instellingen daarover zullen procederen. 'Ernstige inperkingen van de vrijheid van onderwijs komen er vaak niet in één keer, maar stapsgewijs', zegt Couck. 'De basis van de regels over studievoortgang is nu 25 jaar oud. Weyts heeft daarin een extra stap gezet, en daar bouwt Demir nu op verder. Daarom zijn haar keuzes geen grote omwenteling.' 

Net daarom is de case van de lerarenopleiding zo interessant: het gaat om een plotse ingreep, die ook bij de meerderheid tot weerwerk leidt. 

Pest en cholera 

De vrijheid van onderwijs plaatst het hoger onderwijs, en zeker de lerarenopleiding, voor een dilemma. Wie naar het Grondwettelijk Hof stapt, doet dat publiekelijk, en riskeert de boomerang. Verschillende bronnen uit het onderwijs geven aan de confrontatie met de minister te vermijden uit schrik voor tegenwerking in de toekomst, onder andere op financieel vlak. 

Als de lerarenopleidingen kiezen om geen stappen te ondernemen, heeft dat een normalisering van het beleid van Demir tot gevolg. 'De minister is zich er ongetwijfeld van bewust dat ze meer ruimte heeft als de instellingen omwille van alle risico's niet naar het Hof stappen', zegt Couck. 

Een stap naar het Hof kan ook positief uitdraaien. 'Wij zochten altijd het overleg met Ben Weyts', zegt Boeve. 'Met een compromis waren wij zeker akkoord gegaan. Omdat hij zo'n compromis niet wilde, zijn we naar het Hof gestapt. En we hebben veel meer gekregen dan we initieel wilden.'

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.

INTERVIEW ZUHAL DEMIR

Zuhal Demir: 'Slechts 28 procent behaalt een bache­lor in drie jaar tijd. Daar moeten we iets aan doen'