Stilte aan de top: waarom Vlaamse rectoren liever sereniteit bewaren

Waar vroegere rectors als Rik Torfs, Herman Van Goethem en Caroline Pauwels ooit het publieke debat naar hun hand probeerden te zetten, kiest de huidige generatie Vlaamse rectoren opvallend vaak voor de luwte. De tijd dat een rector automatisch transformeerde in een bekende Vlaming lijkt daardoor voorbij. Vandaag kiest de universitaire top merkbaar vaker voor de rust van zijn of haar bestuurskamer.

De media-aanwezigheid van de Vlaamse rectoren loopt sterk uiteen. Aan de UAntwerpen zoekt rector Herwig Leirs bij vlagen de media op met opiniestukken en brieven. Aan de KU Leuven kiest rector Severine Vermeire voor een eerder gereserveerde houding. In de Arteveldestad raakte Petra De Sutter dan weer verstrikt in een reeks moeilijke dossiercrisissen.

Die uiteenlopende stijlen leggen een fundamentele vraag bloot over het hedendaagse academische leiderschap. Is de rector als publieke intellectueel stilzwijgend ten onder gegaan aan koudwatervrees? Of kijken we eerder naar een noodzakelijke herbronning in een steeds complexer en politieker onderwijslandschap?

Karakter boven strategie

Volgens professor Journalistiek en communicatiemanagement Baldwin Van Gorp (KU Leuven) ligt de verklaring voor die verschillende stijlen primair bij de individuele persoonlijkheid van de rectoren zelf. 'Het is heel sterk gelinkt aan wie je bent, eerder dan dat de functie die houding dicteert', verduidelijkt Van Gorp. 'Iedereen geeft daar een andere invulling aan, afhankelijk van waar men zich comfortabel bij voelt.'

Over de Leuvense rector Severine Vermeire merkt Van Gorp op dat haar introverte profiel bepalend is voor haar optredens. 'Als media-optredens niet helemaal je ding zijn, blijf je er beter wat van weg. Het is verstandiger om de luwte op te zoeken dan dat je de controle verliest en het in je gezicht ontploft.'

Die gereserveerdheid uit zich volgens Van Gorp ook in de dagelijkse omgang op de campus. 'In een sociale setting zal een introvert iemand minder snel benaderen. Dat is puur menselijk, maar in een mediacontext wordt dat al snel gelezen als afstandelijkheid of een gebrek aan profiel.'

Toch heeft terughoudendheid een schaduwzijde, want media-aandacht kan een universiteit juist enorm versterken. Van Gorp verwijst naar wijlen Caroline Pauwels aan de VUB. 'Als het marcheert, kan dat het imago van de universiteit heel erg ten goede komen', onderstreept hij. 'Maar het moet wel bij je karakter passen.'

Bovendien dreigt een gereserveerde rector intern onzichtbaar te worden voor studenten en personeel. 'Een rector moet wel het gevoel geven dat hij of zij tussen de studenten en professoren staat', vindt Van Gorp. 'Intern aanwezig en aanspreekbaar zijn is essentieel.'

Naast persoonlijkheid speelt ook de veranderde maatschappelijke context een doorslaggevende rol. In een sterk gepolariseerd klimaat kan een verkeerde uitspraak of foute nuance op sociale media meteen escaleren. 'Als een rector een door AI gehallucineerd citaat de wereld instuurt, krijg je vandaag alles over je heen', analyseert Van Gorp.

Bij de leest

Professor persuasieve communicatie Tim Smits (KU Leuven) onderstreept dat de rol van de alwetende publieke intellectueel verleden tijd is. 'In het verleden zag je rectoren die expert beweerden te zijn over heel wat topics', legt Smits uit. 'Dat wordt binnen een universiteit echt niet meer gepikt.'

Een universiteit telt immers op elk vakgebied tientallen gespecialiseerde onderzoekers. 'Als rector moet je je vooral beperken tot de zaken waar je over mag spreken: de universiteit in haar geheel en je eigen expertisegebied', benadrukt Smits. 'Alles daarbuiten veroorzaakt wrevel op de eigen werkvloer, tenzij je natuurlijk de stem van experten probeert te versterken vanuit het rectoraat.'

Behalve de mediadruk speelt de financiële afhankelijkheid van de overheid een cruciale rol. Dossiers zoals de strengere studievoortgangsmaatregelen van minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA) of besparingsmaatregelen op internationale studenten zetten de verhoudingen op scherp. Universiteiten balanceren daardoor voortdurend op een koord tussen maatschappelijke kritiek en politieke goodwill.

Professor politieke communicatie Peter Van Aelst (UAntwerpen) wijst op die kwetsbare relatie met het beleid. 'Zeggen dat de minister van Onderwijs er niets van bakt, is een gevaarlijk statement als je afhankelijk bent van overheidsgeld', stelt hij. 'Dat noopt tot bestuurlijke voorzichtigheid.'

Universitaire bestuurders verkiezen daardoor vaak het discrete overleg achter de schermen boven een openlijke confrontatie in de pers. Muisstille diplomatie in de kabinetten haalt in het huidige klimaat vaak meer uit dan gebalde taal in de krant.

Meerdere functies

Bovendien is het mandaat van de rector uitgegroeid tot een vrijwel onmogelijke spagaat. 'Het is een gigantisch moeilijke functie geworden', merkt Van Aelst op. 'Je moet een topmanager zijn van een reusachtige organisatie en tegelijk maatschappelijk communiceren, maar vooral voeling houden met onderwijs en wat er leeft bij de studenten.'

Daar wringt vaak het schoentje, want rectoren worden niet of in beperkte mate opgeleid voor die rol. 'Zo'n persoon is professor geweest en kent het DNA van de universiteit', verduidelijkt Van Aelst. 'Maar die persoon is niet opgeleid als manager, en ook niet als woordvoerder. Toch verwachten we wel ergens dat hij of zij al die functies combineert.'

Daarnaast is een universitaire gemeenschap intern sterk verdeeld over maatschappelijke kwesties. 'Een universiteit is een gebouw met veel verschillende kamers', legt Van Aelst uit. 'Zodra je als rector een uitspraak doet over gevoelige dossiers als Israël-Palestina, krijg je sowieso interne kritiek.'

Op crisismomenten wordt die problematiek extra pijnlijk zichtbaar, zoals bij het UGent-rectoraat van Petra De Sutter. Toegenomen druk door tuchtzaken, campusprotesten en de AI-speechblunder brachten het bestuur in zwaar weer.

'Dat zijn echt klotedossiers voor een rector', benadrukt Van Aelst onomwonden. 'Wat je ook zegt of doet, het is nooit genoeg of het is te veel. Dan wil je de media schuwen en het liefst intern oplossen. Ik heb eerlijk gezegd wel wat compassie met een rector op zo'n momenten.'

In zulke situaties luisteren besturen opvallend vaak naar juridisch advies om terughoudend te zijn. Smits waarschuwt echter voor die juristenreflex. 'Bij tuchtcases raden juristen af om compleet transparant te zijn. Maar vanuit crisiscommunicatie geldt: als het rookt, kan je beter zelf zeggen dat het rookt, voordat mensen zelf moeten ontdekken dat het kot in brand staat.'

'Op die manier kan goed doordachte strategische communicatie een evenwicht vinden tussen verschillende belangen en stakeholders, en tegelijk toch tot zichtbare communicatie leiden', voegt Smits toe.

Collectieve communicatie

Om risico's te vermijden, zoeken rectoren vaak dekking achter gezamenlijke nota's van de Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR). Smits merkt op dat de keuze om op gevoelige momenten of bij gevoelige dossiers weinig pro-actief te communiceren enerzijds menselijk is maar anderzijds vaak een negatief effect heeft als communicatiestrategie.

Volgens Smits mag een universiteit met zoveel expertise best wat meer maatschappelijke moed tonen. 'Je hoeft geen populist op sociale media te worden, maar je kan wel met gebalanceerde argumenten gewicht in de schaal leggen', oppert hij.

'Dat verwachten zowel interne als externe stakeholders van een universiteit met de status van de KU Leuven, net zoals dat geldt voor de andere Vlaamse universiteiten', besluit hij.

Heb je vragen of opmerkingen bij dit artikel? Stuur ze ons.